सबै लेख
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।
-
नेपालमा साम्यवाद
नेपालमा साम्यवाद भनेको नेपालका राजनीतिक प्रक्रियामा गहिरो प्रभाव पारेको धारणा र आन्दोलन हो। यसको जरा २००७ सालको क्रान्ति र राणा शासन पतनसँग गाँसिएको छ, १९३० तिरको वैचारिक प्रवेशदेखि नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी र पुष्पलाल श्रेष्ठको भूमिकासम्म। पछिल्ला दशकहरूमा…
-
मुगु जिल्ला
मुगु जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेशअन्तर्गत पर्ने एक दुर्गम हिमाली जिल्ला हो। जिल्लाको सदरमुकाम गमगढी हो र कुल क्षेत्रफल ३,५३५ वर्ग किलोमिटर छ। यहाँका प्रमुख नदीहरू मुगु कर्णाली र हुम्ला कर्णाली हुन्। नेपालको सबैभन्दा ठूलो ताल रारा ताल र त्यसलाई घेरेको रारा…
-
नेपालको प्रशासनिक विभाजन
नेपालमा उपराष्ट्रिय शासनका एकाइहरू प्रदेश, जिल्ला र स्थानीय तहका रूपमा व्यवस्थित छन्। सात प्रदेशअन्तर्गत ७७ जिल्ला पर्छन्, र तीभित्रका नगरपालिका वा गाउँपालिका वडामा विभाजित हुन्छन्। २०७२ को संविधानपछि पुरानो विकास क्षेत्र–अञ्चल प्रणाली हटाइएकाले हालको संरचना…
-
गगन थापा
गगन थापा (पुरा नाम:गगन कुमार थापा) राजनीतिज्ञ तथा नेपाली काँग्रेसका नेता हुन्। प्रखर वक्ता थापा जनआन्दोलन-२बाट राजनीतिक बृत्तमा चिनिएका हुन्। उनी नेपाली कांग्रेसमा सभापति पनि हुन् । कांग्रेसको दोस्रो विशेष महाधिवेशन पश्चात उनी कांग्रेसका सभापति भएका हुन् ।
-
नेपालको झन्डा
नेपालको राष्ट्रिय झन्डा दुई सन्निहित त्रिभुजहरूबाट बनेको, विश्वकै एकमात्र गैर-आयताकार राष्ट्रिय ध्वजावालो प्रतीक हो। सिम्रिक रङ र निलो किनारासहित चन्द्र–सूर्य अंकित यसको आधिकारिक डिजाइन वि.सं. २०१९ (ई.सं. १९६२) तिर संविधान लेखनको क्रममा शंकरनाथ रिमालले…
-
पाँडे वंश
पाँडे वंश नेपाली राजनीतिक इतिहासको क्षेत्री–क्षत्रिय कुल हो, जसका पुरुष सदस्यहरूलाई काजी उपाधिद्वारा चिनिन्थ्यो। यसको उदय गोरखामा द्रव्य शाहका राज्यारोहणसँग जोडिन्छ। कालु पाँडेले एकीकरणकालमा अग्रणी भूमिका खेले; दामोदर पाँडे र रणजङ्ग पाँडे प्रधानमन्त्री बने।…
-
नेपालको राष्ट्रपति
नेपालको राष्ट्रपति देशको राष्ट्रप्रमुख हुन् र नेपाली सेनामाथि सर्वोच्च कमान्ड राख्ने संवैधानिक पद हो। यो पद वि.सं. २०६५ जेठ १५ मा गणतन्त्र स्थापनासँगै बनेको हो। राष्ट्रपति अप्रत्यक्ष रूपमा सङ्घीय संसद र सातवटै प्रदेश सभाबाट बनेको निर्वाचक मण्डलले चयन गर्छ।…
-
सुर्खेत जिल्ला
सुर्खेत जिल्ला कर्णाली प्रदेशको एक प्रशासनिक इकाइ हो, जसको क्षेत्रफल २,४५१ वर्ग किलोमिटर छ। सदरमुकाम वीरेन्द्रनगर कर्णालीको राजधानी तथा प्रमुख व्यापारिक केन्द्र पनि हो। सुर्खेत भित्री उपत्यकायुक्त भूभाग भएकाले जलवायु मध्यम छ, र राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार…
-
राउटे जाति
राउटे जाति नेपालका खस आर्य समुदायभित्र पर्ने, फिरन्ते जीवनशैलीसँग जोडिएको लोपोन्मुख आदिवासी समूह हो। मध्य–पश्चिमका जंगलमा सर्नसार गर्ने यिनीहरू सिकार, कन्दमूल–फलफूल संकलन र काठका सामग्री साटासाटबाट जीविका चलाउँछन्; खस भाषा बोल्ने र आधुनिक नेपाली राम्रोसँग…
-
डायमनशमशेर राणा
डायमनशमशेर राणा (वि.सं. १९७५–२०६७) राणाकाललाई पृष्ठभूमि बनाएका नेपाली ऐतिहासिक उपन्यासका प्रमुख स्रष्टा थिए। सेतो बाघ र वसन्ती उनका चर्चित कृति मानिन्छन्; यी कृतिमा सत्ता संघर्ष र दरबारभित्रका चालबाजीको चित्रण पाइन्छ। सेतो बाघ अङ्ग्रेजी र फ्रेन्सेलीमार्फत…
-
कोइलीदेवी
कोइलीदेवी माथेमा (वि. सं. १९८७- वि. सं. २०६४) प्रख्यात नाम कोइलीदेवी नेपाली गायिका हुन्।
-
सेतुराम श्रेष्ठ
सेतुराम श्रेष्ठ नेपाली आधुनिक गीतका आदिगायकका रूपमा मानिन्थे। संवत् १९४० मा काठमाडौँको असन, कमलाक्षीमा जन्मिएका उनले संवत् १९६५ मा कोलकातामा नेपाली भाषाका गीत रेकर्ड गराए। गजल र झ्याउरेमा ख्याति कमाएका उनले राणादरबारसम्म प्रतिष्ठा पाए। उनी १९९८ साल चैत…
-
मुख्यमन्त्री (नेपाल)
मुख्यमन्त्री (नेपाल) सातै प्रदेशका निर्वाचित सरकार प्रमुख हुन्, जो प्रदेश सभामा बहुमतको भरोसा कायम गर्दै शासन सञ्चालनको नेतृत्व गर्छन्। नेपालको संविधानको धारा १६७ अनुसार उनीहरूलाई प्रदेश प्रमुखले नियुक्त गर्छन्, र पदावधि प्रदेश सभाको कार्यकालसँगै समाप्त…
-
देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा
देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा वि.सं. १९५७ फाल्गुन २३ देखि १९५८ साउन १२ सम्म सत्तासीन चौथो श्री ३ महाराज र नेपालका १२औँ प्रधानमन्त्री हुन्। सुधारमुखी कार्यक्रम सुरु गरे पनि भाइ चन्द्र शमशेरको पहलमा १९५८ असार १३ मा पदच्युत भई निर्वासनमा गए; उनको जीवन उत्तरार्द्ध…
-
सिद्धिचरण श्रेष्ठ
सिद्धिचरण श्रेष्ठ (वि.सं. १९६९ जेठ ९ – २०४९ जेठ २२) नेपाली र नेपाल भाषा (नेवारी) दुवैमा सिर्जना गर्ने कवि हुन्। युगीन संवेदना र सामाजिक परिवर्तनको चाहना कवितामा मुखरित गरेको कारण नेपाल सरकारले उनलाई ‘युगकवि’ उपाधिबाट सम्मानित गर्यो। ओखलढुङ्गाबाट…
-
तिहार
तिहार नेपालका हिन्दू समुदायमा दशैँपछि मनाइने सर्वाधिक ठूलो पर्व हो। यो पाँच दिनको यमपञ्चक कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीबाट सुरु भई शुक्ल द्वितीयासम्म चल्ने, उज्यालो, आराधना र सहोदरी–सहोदर माया प्रकट गर्ने संस्कारसमेत हो। काग, कुकुर, गाई, लक्ष्मी, गोवर्धन/गोरु तथा…
-
फत्तेजङ्ग शाह
फत्तेजङ्ग शाह नेपालका छैटौँ प्रधानमन्त्री (मुख्तियार) तथा श्री चौत्तरिया उपाधिधारी शाही भारदार थिए। उनी वि.सं. १८९७–१८९९ र पुनः वि.सं. १९०२ मा शासन–कार्यको दायित्वमा उकासिए। कम्पनी सरकारसँगको पत्राचार, पदावनति, निर्वासन र पुनरागमनपछि उनले मन्त्रिपरिषद् चलाए।…
-
माधवप्रसाद घिमिरे (साहित्यकार)
माधवप्रसाद घिमिरे वि.सं. १९७६ असोज ७ मा लमजुङमा जन्मिएका, स्वच्छन्दतावादी भावधाराका नेपाली कवि, गीतकार र निबन्धकार थिए। कविता, खण्डकाव्य र गीतिनाटकमा प्रमुख योगदान दिएका उनलाई ‘राष्ट्रकवि’ का रूपमा सम्मान गरिएको छ। ‘गाउँछ गीत नेपाली’ जस्ता लोकप्रिय गीतका…
-
पाथीभरा देवी (ताप्लेजुङ)
पाथीभरा देवी (ताप्लेजुङ) पूर्वी नेपालको उच्च भूभागमा अवस्थित शक्तिपीठ मानिन्छ, जहाँ स्थायी भवनभन्दा देउस्थलको पूजा परम्परा रहेको छ। लिम्बू तथा किरात धर्मका अनुयायीसहित शक्तिउपासकहरूका लागि यो प्रमुख तीर्थ हो। फुङ्लिङबाट करिब १९.४ कि.मी. टाढा र उच्च उचाइमा…
-
नेपालको मर्यादाक्रम
नेपालको मर्यादाक्रम नेपाल सरकारद्वारा प्रयोग हुने औपचारिक प्राथमिकता सूची हो, जसले पदाधिकार तथा अधिकारीहरूको अग्राधिकार निर्धारण गर्छ। संघीय संरचना लागू pañछि, सरकारले २०७६ वैशाखमा नयाँ क्रम अनुमोदन गर्यो। यो व्यवस्था राजकीय समारोह, कूटनीति, सरकारी संचार र…
-
अक्षय तृतीया
अक्षय तृतीया वैशाख महिनाको शुक्ल पक्षको तेस्रो तिथि हो, जसलाई हिन्दू परम्परामा स्वतः शुभ मानिने मुहूर्तका रूपमा सम्मान गरिन्छ। पुराणपरक विश्वासअनुसार यस दिन गरिएका पूजापाठ, दान र अन्य सत्कर्मले क्षय नहुने पुण्य फल दिन्छन्, र यही कारण यस तिथिलाई ‘अक्षय’ भनिन्छ।
-
थापाथली सन्धि
थापाथली सन्धि वि.सं. १९१२ मा थापाथली दरबार, काठमाडौँमा तिब्बत (चिङ वंश मातहत) र नेपाल अधिराज्यबीच भएको द्विपक्षीय सम्झौता हो, जसले तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध टुङ्ग्यायो। वि.सं. १९१२ चैत्र १३ मा सन्धि कागजमा नेपाली प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणा र तिब्बती…
-
विवेकशील साझा पार्टी
विवेकशील साझा पार्टी नेपालको एक राजनीतिक दल थियो। प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४ पछि यो लोकप्रिय मतको आधारमा नेपालको छैटौँ ठूलो दल र बागमती प्रदेश सभामा पाँचँ ठूलो दल थियो। रवीन्द्र मिश्रको समूह राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीमा विलय भएपछि यसले अस्तित्वको सङ्कटको…
-
हिरा देवी वैबा
हिरा देवी वैबा (Hira Devi Waiba) भारतीय गोर्खा समुदायकी नेपाली भाषाकी लोकगायिका हुन्, जसलाई नेपाली लोकसंगीतको प्रवर्तकका रूपमा मानिन्छ। ४० वर्षभन्दा बढी यात्रामा उनले झण्डै ३०० गीत गायिन्, जसमा तमाङ सेलो परम्पराबाट आएका कृतिहरू विशेष चर्चित छन्।
