डायमनशमशेर राणा

डायमनशमशेर राणा नेपाली उपन्यासको ऐतिहासिक धारामा विशिष्ट परिचय स्थापित गरेका लेखक थिए। वि.सं. १९७५ मा पाल्पामा जन्मिएका र २०६७ मा दिवङ्गत भएका उनी राणाकालीन सत्ता-संरचनालाई कथ्य बनाउँछन्। उनका ‘सेतो बाघ’ र ‘वसन्ती’ प्रतिष्ठित कृति झैं मानिन्छन्; सेतो बाघ विभिन्न भाषामा अनूदित छ र दुबै कृतिबाट चलचित्र निर्माण गरिएको छ।

प्रारम्भिक जीवन र परिवार

उनको जन्म पाल्पाको ठुटेपीपलमा भएको हो। आमा मोहनकुमारी र पिता बुधशम्सेर राणाका पाँच सन्तानमध्ये उनी कान्छा थिए। जन्मतिथिका विवरणमा आषाढ २१ र २२ बीच मतभेद भेटिन्छ। शैशवमा नै परिवार थापाथली ( काठमाडौँ ) सरिएपछि बाल्यकाल सम्पन्न परिवेशमा बित्यो। तर बाबुको सरुवा र परिवारका अवस्थाले विद्यालयीन पढाइ निरन्तर हुन सकेन। वीरगञ्जतर्फ बसाइँमा स्थानीय शैक्षिक पहुँच सीमित थियो र भारतको रक्सौल जानुपर्ने विकल्प पनि तत्कालीन भारत छोडो आन्दोलनका कारण जटिल बनेको थियो।

सैन्य सेवा र राजनीतिक सक्रियता

वि.सं. १९९९ मा बाबुको निधनपछि रोजगारीको बाध्यताले उनले नेपाली सेनामा लप्टनका हैसियतले प्रवेश गरे र करिब नौ महिनाको वैदेशिक तालीमपछि मेजरसम्म उक्लिए। सेनामै रहँदा उनले नेपाली कांग्रेसको झण्डासहित राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनमा सक्रियता जनाए। त्यसका कारण कोर्ट मार्शल भई सिंहदरबारको गारदमा थुनियो, जहाँ बालकृष्ण समजस्ता राजनीतिक बन्दीसँग समसामयिक समय बित्यो। सात सालको क्रान्ति सफल भएलगत्तै उनी मुक्त भए र पछि त्रिभुवनले दरबारमा बोलाई पहिलेकै मेजर पदबाट पुन: सेनामा फर्कने व्यवस्था गरे।

उनी योग्यता–आधारित सुधारतर्फ उन्मुख रहे, जसले केही असन्तुष्टि पनि निम्त्यायो। परिस्थितिको दबाबले २०११ सालतिर सैन्य सेवाबाट राजीनामा दिएर प्रत्यक्ष राजनीतितर्फ उन्मुख भए। २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले सरकार विघटन गरेपछि उनी पक्राउ परे र करिब छ वर्ष कारावासमा बसे। सो अवधिमा राजतन्त्रबारे उनका बयान पार्टीको आधिकारिक धारणा अनुरुप रहेको उल्लेख हुन्छ, जसपछि उनी छुटे।

साहित्यतर्फको झुकाव

औपचारिक उच्च शिक्षा नपाए पनि उनलाई अध्ययन–अभ्यासको तीव्र चाह थियो। निजी गुरुमार्फत विशेषगरी अङ्ग्रेजी भाषाको साहित्य पढ्न थालेपछि लेखनप्रति प्रबल रुचि जाग्यो। यही परिवेशमा ‘वसन्ती’ को प्रारम्भिक रूप तयार भयो। प्रकाशन वर्षबारे स्रोतहरूमा २००५ र २००६ दुवै वर्ष भेटिन्छन्। प्रारम्भिक चरणमा पाठक न्यून रहेकाले कृतिलाई पहिचान दिलाउन समय लाग्यो। पछि ‘सेतो बाघ’ चर्चामा आएपछि ‘वसन्ती’ पुन: व्यापक रूपमा पढिन थाल्यो; लेखकका अनुसार झन्डै २५ वर्षपछि त्यसले पाठक पायो।

‘सेतो बाघ’को सृजनाकथा

दीर्घ कारावासको समयमा ‘सेतो बाघ’को लेखन अघि बढ्यो। उनले पाण्डुलिपिका भागहरू सहबन्दी, प्रहरी र कारागार पक्षका व्यक्तिलाई सुनेका थिए। जेलमुक्ति बेला पाण्डुलिपि त्यहीँ छोडिएको भए पनि आग्रहपछि उनले लिएर निस्किए। पछि कृति साझा प्रकाशनलाई दिए र पारिश्रमिकस्वरूप करिब १० हजार रूपैयाँ पाएको उल्लेख छ। पुस्तक छापिएपछि प्रकाशक संस्थामाथि दबाब परे र कृति फिर्ता लिएको प्रसङ्ग पनि देखिन्छ; पछि अन्य प्रकाशकमार्फत पुनर्मुद्रण भयो।

कृतिहरू र विषयवस्तु

राणाकालीन सत्ता संरचना, दरबारभित्रका षड्यन्त्र र शक्ति-द्वन्द्व उनको आख्यानको केन्द्रीय पृष्‍ठभूमि हो। ‘सेतो बाघ’मा जंगबहादुर राणाका सन्तानहरू सत्ताबाट कसरी विस्थापित भए भन्ने प्रक्रियाको आख्यानात्मक प्रस्तुति पाइन्छ। उक्त कृति फ्रान्सेली भाषासहित अनेक भाषामा अनुवाद भएको छ। ‘वसन्ती’ र ‘सेतो बाघ’ दुवै कृतिमा आधारित चलचित्र निर्माण भइसकेको उल्लेख स्रोतमा छ।

उपन्याससूची

• वसन्ती (प्रकाशन वर्षबारे मतभेद: २००५/२००६)
• सेतो बाघ (२०३०)
• प्रतिबद्ध (२०३४)
• सत्प्रयास (२०३८)
• अनीता (२०४६)
• धनको धब्बा (२०५१)
• गृह प्रवेश (२०५९)

परवर्ती जीवन र मान्यता

जीवनको उत्तरार्धमा उनले कोपुण्डोल, ललितपुरस्थित छोरीको घरमा बसेर लेखन घटाएको देखिन्छ; हृदय शल्यक्रियापछि स्वास्थ्य प्राथमिकता भएको उल्लेख छ। उनका अनुसार ‘वसन्ती’ र ‘सेतो बाघ’बाट वार्षिक करिब ५० हजार रूपैयाँ रोयल्टी प्राप्त हुन्थ्यो। उनले विभिन्न सम्मान पाए, जसमा जगदम्बाश्री समेत समावेश रहेको भनिन्छ। वि.सं. २०६७ मा उनको देहावसान भयो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “डायमनशमशेर राणा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/डायमनशमशेर_राणा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). डायमनशमशेर राणा [Diamond Shumsher Rana]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/डायमनशमशेर_राणा

“डायमनशमशेर राणा [Diamond Shumsher Rana].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/डायमनशमशेर_राणा. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “डायमनशमशेर राणा [Diamond Shumsher Rana].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/डायमनशमशेर_राणा.

@misc{nepaliencyclopedia_500,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {डायमनशमशेर राणा [Diamond Shumsher Rana]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - डायमनशमशेर राणा [Diamond Shumsher Rana]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -