सात सालको क्रान्ति

सात सालको क्रान्ति नेपालमा २००७ सालमा सम्पन्न भएको प्रजातान्त्रिक परिवर्तनको प्रमुख आन्दोलन हो। यसले राणा शासनको एकतन्त्री व्यवस्था अन्त्य गरी फागुन ७ मा प्रजातन्त्र स्थापनातर्फ मार्गनिर्देशन गर्‍यो। आन्दोलनको केन्द्रमा नेपाली कांग्रेस र नेपाल प्रजा परिषद् थिए, जबकि दिल्ली सम्झौता (२००७)ले राजनीतिक सहमतिको आधार निर्माण गर्‍यो र त्रिभुवनको वैधानिक हैसियत स्थापित गर्‍यो।

पृष्ठभूमि र राणा शासन

राजदरबारभित्रको गुटबन्दी र भीमसेन थापापछिको अस्थिरताले १८४६ को कोतपर्व जस्तो रक्तपात निम्त्यायो। त्यस घटनापछि जङ्गबहादुर राणा उदाए र वंशानुगत प्रधानमन्त्रीतन्त्रमार्फत राजालाई औपचारिक भूमिकामा सीमित गरियो। राणाहरूले बेलायती हितसँग नाता मजबुत राखे र १८५७ को सिपाही विद्रोहदेखि दुबै विश्वयुद्धमा सहयोगी रहे। सन् १९२३ मा नेपाल-बेलायत १९२३ को सन्धिले नेपालको स्वतन्त्रता औपचारिक रूपमा स्वीकारिएपछि पनि आन्तरिक शासकीय एकाधिकार राणामै केन्द्रित रह्यो।

क्रान्तिको उदय र राजनीतिक तयारी

१९४० दशकको उत्तरार्धमा लोकतन्त्रको वकालत तीव्र भएपछि दलहरू सडक र संगठनमा सक्रिय भए। नेपाली कांग्रेसले २००७ असोज ११—१२ मा बैरगनियामा परिषद् गरी राणा शासनविरुद्ध सशस्त्र प्रतिरोध गर्ने निष्कर्ष निकाल्यो। त्यसको केही हप्तापछि २००७ कार्तिक २१ मा क्रान्तिको औपचारिक घोषणा भयो, जसले देशभर राजनीतिक दबाब र जनसंगठनलाई तीव्र बनायो।

राजाको भारतशरण र राणाको प्रतिक्रिया

राजा त्रिभुवनले नेपालस्थित भारतीय दूतावासमार्फत आश्वासन पाएपछि सन् १९५० नोभेम्बर ०६ का दिन बिहान ०९:४५ तिर परिवारसहित दूतावासमा प्रवेश गरी आश्रय लिए। तत्कालीन प्रधानमन्त्री मोहन शमशेरको पक्षबाट राजालाई फर्काउने प्रयास भयो, तर भेटघाट नै सम्भव भएन। अर्को दिन ०७ नोभेम्बरमा भारदारी सभाको निर्णयमा त्रिभुवनलाई पदच्युत गरी उनका नाति ज्ञानेन्द्रलाई नयाँ राजा घोषणा गरियो र सोही दिन दरबारमा अभिषेक सम्पन्न गरियो।

सशस्त्र आन्दोलन र जनसरकार

आन्दोलनको प्रारम्भिक चरणमा मुक्ति सेनाले पूर्वका थुप्रै ठाउंबाट पहल गर्‍यो। बिराटनगरसहित विराटनगर तथा वरपरका पहाडी क्षेत्रमा कब्जा जमाइयो, वीरगञ्जतर्फ थिरबम मल्ल र पुरन सिंह अगुवाइमा लडाइँ चलेर थिरबम मल्ल वीरगति प्राप्त भए। पश्चिमी मोर्चामा डा. के.आई. सिंहको नेतृत्वमा भैरहवा क्षेत्रमा उल्लेख्य सफलता हात लाग्यो। पूर्वी क्षेत्रमा बी.पी. कोइराला र बी.पी. कोइराला तथा सुवर्ण शमशेरको संयोजनमा थुप्रै स्थान बिना भिडन्त कब्जा गरियो र ती ठाउँमा जनसरकार गठन हुँदै गयो, कर बहिष्कारका आह्वानले राणाको प्रशासन काठमाडौं वरिपरिमात्र सीमित जस्तै बन्यो।

दिल्ली सम्झौता र सत्ता रूपान्तरण

स्थिति जटिल बन्दै जाँदा मोहन शमशेरले भारतसामु मध्यस्थताको याचना गरे र वार्ताका लागि प्रतिनिधि पठाए। जवाहरलाल नेहरूको संयोजनमा १२ फेब्रुअरी १९५१ (१ फागुन २००७) मा दिल्ली सम्झौता (२००७) भएको घोषणापछि त्रिभुवन फागुन ४ मा स्वदेश फर्किए। फागुन ७ मा प्रजातन्त्र स्थापना भएको घोषणा गरियो र १०४ वर्ष लामो राणा शासकीय एकाधिकार अन्त्यतिर पुग्यो। सम्झौताबीचका प्रावधानमा निर्वाचित विधानसभाबाट संविधान निर्माण, पाँच–पाँच सदस्य हुने अन्तरिम मन्त्रीपरिषद् गठन, ‘श्री ३’ मा निहित अधिकार राजामा निहित गर्ने, फौजदारी अभियोगबाहेकका राजनीतिक बन्दीलाई रिहा गर्ने, र आन्दोलनकारीले हतियार बुझाई आन्दोलन रोक्ने व्यवस्था समेटिएका थिए।

डा. के.आई. सिंहको विद्रोह

डा. के.आई. सिंहले राणा अवशेष अस्वीकार गर्दै सम्झौताप्रति असहमति जनाए र आफ्नो कमाण्ड क्षेत्रबाट प्रतिरोध जारी राखे। उनी गिरफ्तार भई भैरहवा जेलमा राखिए पनि २००८ असार २७ मा भाग्न सफल भए; साउनमा पुनः पक्राउ परेर काठमाडौं कारागारमा राखिए। त्यसपछि माघ ८ को मध्यरातमा समर्थकहरूले सिंहदरबार आक्रमण गरी उनलाई मुक्त गराए र उनीहरू देश छोडी गए; यो प्रसङ्ग ‘के.आई. सिंह विद्रोह’ नामले चिनिन्छ।

उपलब्धि र दीर्घ प्रभाव

प्रजातन्त्रको घोषणासँगै राणा र कांग्रेस दुवै पक्षको सहभागितामा अन्तरिम मन्त्रिपरिषद् बनाइयो र ‘नेपालको अन्तरिम शासन विधान २००७’ जारी गरियो। सोही शृंखलामा नयाँ सरकार बनेको र त्यसमा धेरैजसो सहभागी नेपाली कांग्रेसबाट रहेका तथ्य उल्लेखित छन्। यस घटनाको स्मरणमा प्रत्येक वर्ष फागुन ७ मा ‘प्रजातन्त्र दिवस’ मनाइन्छ, जसले सात सालको क्रान्तिलाई आधुनिक नेपालको आधारस्तम्भका रूपमा स्थापित गर्‍यो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सात सालको क्रान्ति”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सात_सालको_क्रान्ति (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). सात सालको क्रान्ति [1951 Revolution in Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सात_सालको_क्रान्ति

“सात सालको क्रान्ति [1951 Revolution in Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सात_सालको_क्रान्ति. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “सात सालको क्रान्ति [1951 Revolution in Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सात_सालको_क्रान्ति.

@misc{nepaliencyclopedia_182,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {सात सालको क्रान्ति [1951 Revolution in Nepal]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - सात सालको क्रान्ति [1951 Revolution in Nepal]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -