सिंहदरबार

सिंहदरबार नेपाल सरकारले सञ्चालन गर्ने उच्च प्रशासनिक निकायहरूको मुख्य परिसर हो। यसले प्रधानमन्त्रीको सचिवालयदेखि विभिन्न मन्त्रालयसम्मका कार्यालयलाई एउटै परिधिभित्र समेट्छ। यो संरचना काठमाडौँको केन्द्रीय भागमा अवस्थित छ र नेपाल सरकारका धेरै महत्त्वपूर्ण कार्यालयहरू यही क्षेत्रभित्र सञ्चालनमा छन्।

अवस्थिति र कार्य

यो दरबार काठमाडौँको मध्य क्षेत्रमा रहेको प्रशासनिक केन्द्रका रूपमा परिचित छ। यहाँबाट नीतिगत काम, निर्देशन र सरकारी समन्वयका गतिविधि सञ्चालन हुन्छन्। प्रधानमन्त्रीको सचिवालय र मन्त्रालयहरू एउटै परिसरमा नजिक नजिक रहेकाले प्रशासनिक कारोबार छिटो र समन्वित ढङ्गले गर्ने अपेक्षा राखिन्छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

सिंहदरबारको आरम्भिक निर्माण चन्द्र शमशेरले आफ्नै निवासका लागि इ.सं. १९०३ मा गराएका थिए। काम सुरु भएको करिब एक वर्षमै ठूलो संरचना तयार पारिएको बताइन्छ। तयार भएको बेला यसमा १,७०० कोठा रहेको र त्यस समयको एशियामै सबैभन्दा ठूलो दरबार मानिएको उल्लेख पाइन्छ। निर्माण व्ययका रूपमा पच्चीस लाख रूपैयाँ खर्च भएको तथ्य प्रस्तुत गरिएको छ। राणा शासनको अन्त्यपछि, २००७ सालमा, यही दरबारमध्ये सरकारी कार्यालयहरू सारेर राखियो र त्यतिबेला प्रधानमन्त्रीदेखि सबै मन्त्रालयहरू यहीँ बसेका थिए।

वास्तुकला र शृङ्गार

यस दरबारको शिल्पकला युरोपेली शैलीबाट प्रेरित छ। निर्माणकर्ताको रुचिअनुसार कोठा र गलैँचाहरूमा युरोपेली चित्रकला टाँसिएका थिए, र शिकारबाट प्राप्त ट्रफीहरू भित्तामा प्रदर्शन गरिएको बताइन्छ। प्रकाशका सामग्री र अन्य सजावटी वस्तु विदेशी बजारबाट मगाइएकाले दरबारको अन्तरिक सजावटमा बाह्य प्रभाव स्पष्ट देखिन्थ्यो।

प्रशासनिक प्रयोग र कार्यालयहरू

सिंहदरबारमा केन्द्र सरकारका धेरै निकायहरू कार्यरत छन्। तिनीमध्ये केही प्रमुख मन्त्रालय तथा निकाय निम्नानुसार छन्:

• प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय
• गृह मन्त्रालय, अर्थ मन्त्रालय, उद्योग मन्त्रालय, जलस्रोत मन्त्रालय
• कानुन, न्याय तथा संसदीय व्यवस्था मन्त्रालय
• शान्ति तथा पुनर्निर्माण मन्त्रालय
• रक्षा मन्त्रालय, वन तथा भू-संरक्षण मन्त्रालय
• सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय, परराष्ट्र मन्त्रालय, वातावरण, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय
• जल तथा शक्ति आयोग

अन्य महत्त्वपूर्ण निकायहरूमध्ये रेडियो नेपाल, नेपाल टेलिभिजन र राष्ट्रिय योजना आयोग पनि यहीँबाट सञ्चालन हुने उल्लेख छ। संसदसम्बन्धी केही भवनहरूसमेत परिसरमा समावेश छन्।

२०३० सालको आगलागि

२५ असार २०३० मा दरबार परिसरमा ठुलो आगलागि भएको र मानवीय क्षति नभए पनि ठूलो भौतिक क्षति भएको विवरण प्राप्त हुन्छ। विशेषगरी परराष्ट्र क्षेत्रसँग सम्बन्धित धेरै कागजात नष्ट भएको बताइन्छ। आगलागिलाई ‘विद्युत् सर्ट’ का कारण भएको भनिएको थियो। उक्त घटनापछि त्यतिबेलाका प्रधानमन्त्री कीर्तिनिधी बिष्टले आफ्नो जिम्मामा रहेको सम्पत्तिमा क्षति पुगेको कारण जनाउँदै राजीनामा दिए। आगलागिपछि पछाडितिरको भाग धेरैजसो बिग्रिएको र त्यसयता केही कार्यालयहरू अन्य ठाउँमा सारिएको उल्लेख छ।

सुरक्षा र प्रवेशद्वार

यो परिसर देशको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सरकारी क्षेत्र भएकाले सुरक्षाको व्यवस्थापन कडा छ। सुरक्षाका लागि नेपाली सेनाको एक गण खटाइएको उल्लेख छ। दरबारको पश्चिमतर्फ रहेको मूल ढोकाबाट प्रमुख आवागमन हुने गरिन्छ।

हालको अवस्था

आगलागिपछि प्रशासनिक आवश्यकता अनुसार कार्यालयहरूको पुनर्संयोजन भयो। सिंहदरबारको परिसरमा पछिल्ला वर्षहरूमा धेरै नयाँ भवन बनेका छन्, जसले सरकारी कामकाजका लागि थप आधारभूत पूर्वाधार उपलब्ध गराएको छ। केही मन्त्रालय र इकाइहरू अन्यत्र सरे पनि, यस परिसरले अझै पनि केन्द्रीय नीतिनिर्माण र समन्वयको मुख्य भूमिकामा निरन्तरता दिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सिंहदरबार।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सिंहदरबार. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0

@misc{ne_16,
  title = {सिंहदरबार},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}