सबै लेख
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।
-
नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरूको सूची
नेपालले सङ्घीय लोकतान्त्रिक अभ्यासतर्फ मोडिएको निर्णायक चरणको केन्द्रीय निकाय नेपालको पहिलो संविधान सभा थियो। वि.सं. २०६५ जेठ १५ देखि २०६९ जेठ १५ सम्म सन्चालित यस एक-सदनीय सभाले अन्तरिम संविधान २०६३अनुसार नयाँ संविधान लेख्ने मण्डेट पाएर व्यवस्थापिका–संसदको…
-
नेपालमा पर्यटन
नेपालमा पर्यटन देशको सबैभन्दा ठूलो उद्योग मानिन्छ र विदेशी मुद्रा तथा राजस्वको प्रमुख आधारका रूपमा वर्णित छ। विश्वकै सर्वोच्च सगरमाथासहितका हिमशृङ्खला, बौद्ध तथा वैदिक–हिन्दू तीर्थ, र बहुरङ्गी संस्कृति यसको मूल आकर्षण हुन्। युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीका…
-
काठमाडौँ उपत्यका
काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुर गरी तीन जिल्लामा फैलिएको काठमाडौँ उपत्यका (नेवारी: स्वनिगः) नेपालको संघीय राजधानीसमेत समावेश गर्ने ऐतिहासिक शहरी क्षेत्र हो। यो क्षेत्र युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश छ, र पहाडी घेराभित्र उर्वर भौगोलिक स्वरूप, सांस्कृतिक…
-
परराष्ट्र मन्त्री (नेपाल)
परराष्ट्र मन्त्री नेपाल सरकारकोको परराष्ट्र मन्त्रालयको प्रमुख हो। परराष्ट्र मन्त्रालय सङ्घीय मन्त्रिपरिषद्को सबैभन्दा प्रमुख कार्यालय मध्येको एक हो। परराष्ट्र मन्त्रीको मुख्य जिम्मेवारी अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा नेपाल र सरकारको प्रतिनिधित्व गर्नु हो। नेपालको…
-
कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष
कोशी नदीको किनारमा फैलिएको कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष पूर्वी तराईको प्रमुख सिमसार–घाँसे मैदानयुक्त संरक्षित क्षेत्र हो। वि.सं. २०३२ (सन् १९७६) मा स्थापना भएको यो आरक्ष १७५ वर्ग कि.मी.मा सुनसरी जिल्ला, सप्तरी जिल्ला र उदयपुर जिल्ला समेट्छ। सन् १९८७ मा रामसार…
-
बिस्केट जात्रा
बिस्केट जात्रा (नेवा: बिस्काः) उपत्यकाको ऐतिहासिक पर्व हो, जसको मुख्य केन्द्र भक्तपुर मानिन्छ। यो खाइ संल्हुका दिन आरम्भ भई ल्योसिं उभ्याउने–ढाल्ने तान्त्रिक अनुष्ठान, भैरवनाथको प्रतीक पूजा, र सामूहिक सहभागिताका कारण सांस्कृतिकरूपले महत्त्वपूर्ण ठानिन्छ।…
-
नेपाल सम्वत्
नेपाल सम्वत् नेपालमा उद्गत स्वदेशी राष्ट्रिय कालगणना हो, संक्षेप ‘नेसँ’ भनिन्छ। यसको प्रवर्तक शङ्खधर साख्वाः मानिन्छन्। भक्तपुरका राजा राघवदेवको आज्ञाले वि.सं. ९३६ (सन् ८७९ अक्टोबर २०) देखि प्रारम्भ भएको यो सम्वत् चन्द्र शमशेरको समयसम्म सरकारी चलनमा रह्यो।…
-
आयुर्वेद
आयुर्वेद वैदिक परम्परामा आधारित एक प्राचीन चिकित्साशास्त्र हो, जसलाई अथर्ववेदको उपवेद मानिन्छ। यसले शरीर, मन र आत्माको सम्यक् सन्तुलनलाई स्वास्थ्यको आधार मानेर त्रिदोष (वात, पित्त, कफ) को सन्तुलनमार्फत रोगप्रबन्ध गर्ने सिद्धान्त विकसित गरेको छ; जडीबुटी, विशेष…
-
सिताराम कट्टेल
सिताराम कट्टेल (Sitaram Kattel) नेपालका हाँस्य कलाकार हुन्। कट्टेल सोलुखुम्बु जिल्लाको नेचाबेतघारी गाविसको वडा नं. ७ मा जन्मिएका हुन् । पछि बसाइँ सर्ने क्रममा झापा आई बसोबास गरेका सिताराम कट्टेललाई धुर्मुसको नामले चिनिन्छ।
-
किराँत धर्म
किराँत धर्म किराँत समुदायहरूको आस्था र व्यवहारको समष्टि हो, जसको मूल आधार मुन्धुम मानिन्छ। यसले ब्रह्माण्डदृष्टि, सामाजिक नियम, जीवन–चक्रका संस्कार र उपचारसम्मलाई समेट्छ। मुन्धुम मौखिक थुन्ग्सप र लिखित पेय्सप रूपमा प्रचलित छ। यो परम्परा लिम्बू, राई, याक्खा र…
-
घोडाघोडी ताल
घोडाघोडी ताल सुदूरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको कैलाली जिल्ला अन्तर्गत पर्ने एक रमणीय ताल हो । यो स्थल कैलाली जिल्लाको "पहलमानपुर" र "सुखड"को विचमा पर्ने जंगलमा पर्दछ । पूर्व पश्चिम राजमार्गको छेउमै अवस्थीत यो ताललाई पर्यटकीय तथा पौराणिक दृष्टीकोणबाट नेपालको एक…
-
शेर्पा भाषा
शेर्पा भाषा नेपालका हिमाली बस्तीहरूमा प्रचलित शेर्पा समुदायको मातृभाषा हो। यो सम्भोट लिपिमा लेखिने, भोट-बर्मेली भाषा परिवारमा पर्ने भाषा मानिन्छ। सोलुखुम्बु, दोलखा, रामेछाप र उत्तर–पूर्व सिन्धुपाल्चोक जिल्ला क्षेत्रमा यसको प्रयोग प्रबल छ। लिपि, ध्वनि र गणना…
-
गाउँ विकास समिति (नेपाल)
गाउँ विकास समिति (गाविस) नेपालमा स्थानीय विकास मन्त्रालयको तल्लो प्रशासनिक भाग थियो। प्रत्येक जिल्लामा अधिक सार्वजनिक-सरकारी अन्तरक्रिया र प्रशासनको साथ धेरै नगरपालिकाहरू जस्तै धेरै गाविसहरू रहेका थिए। प्रत्येक गाउँ विकास समितिलाई जिल्लाको जनसङ्ख्याको आधारमा…
-
गोर्खा ब्रिगेड
ब्रिगेड अफ गोर्खा नेपाली गोर्खा सैनिकहरू मिलेर बनेका ब्रिटिश सेनामा रहेका सबै एकाइहरूलाई जनाउने सामूहिक नाम हो। ब्रिगेडले आफ्नो विरासत गोर्खा इकाइहरूबाट निकाल्छ जुन मूल रूपमा भारतीय स्वतन्त्रता अघि ब्रिटिश भारतीय सेनामा सेवा गरेका थिए, र त्यस अघि ईस्ट इन्डिया…
-
भीमसेन थापा
भीमसेन थापा नेपालका दोस्रो तथा दीर्घकालीन मुख्तियार र राष्ट्रिय विभूति मानिन्छन्। राजा रणबहादुर शाहसँग निकटता, भण्डारखालपछिको सत्ताकब्जा, राज्य विस्तारको प्रयास, नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध र सुगौली सन्धिसँग उनको नाम जोडिन्छ। उनको शासनमा सैन्य, प्रशासनिक र सार्वजनिक…
-
ताप्लेजुङ जिल्ला
ताप्लेजुङ जिल्ला नेपालका ७७ जिल्लामध्ये कोशी प्रदेशको एक हिमाली जिल्ला हो। यसको क्षेत्रफल ३,६४६ वर्ग किलोमिटर छ र जिल्लाभित्र विश्वको तेस्रो उच्च शिखर कञ्चनजङ्घा पर्दछ। सदरमुकाम फुङलिङ रहेको यो जिल्ला जैविक विविधता, उच्च हिमाली भूरूप, र पाथीभरा देवी मन्दिरका…
-
गोरखापत्र
गोरखापत्र नेपाली भाषाको सरकारी स्वामित्वको पत्रिका हो, जसको प्रकाशन काठमाडौँबाट हुन्छ। वि.सं. १९५८ वैशाख २४ मा सुरु भएको यस पत्रिका प्रारम्भमा साप्ताहिक थियो र वि.सं. २०१७ फागुन ७ देखि दैनिक छापिन थाल्यो। यसले गोरखापत्र संस्थानमार्फत अन्य पत्रिका र दैनिकहरूको…
-
सुगौली सन्धि
सुगौली सन्धि नेपाल र ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीबीच भएको सम्झौता हो, जसले अङ्ग्रेज-नेपाली युद्ध औपचारिक रूपमा अन्त्य गर्यो। २ डिसेम्बर १८१५ मा हस्ताक्षर र ४ मार्च १८१६ (संवत् १८७२) मा पुष्टि भएको यो सन्धिले नेपालको सीमारेखा पुनःनिर्धारण गर्यो र काठमाडौँमा…
-
पशुपतिनाथ मन्दिर
पशुपतिनाथ मन्दिर काठमाडौँ जिल्लामा, बागमती नदी किनार स्थित प्रमुख हिन्दू तीर्थ हो। काठमाडौँ महानगरपालिका–८ भित्र फैलिएको यस क्षेत्र करिब २४० हेक्टरको धार्मिक–सांस्कृतिक संकुल हो। सन् १९७९ मा युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश भइसकेको यस मन्दिरमा शिव आराधना…
-
रौतहट जिल्ला
रौतहट जिल्ला, नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत नारायणी अञ्चलको दक्षिण–पूर्वी तराई भूभागमा अवस्थित प्रशासनिक इकाइ हो। पूर्वमा सर्लाही जिल्ला, पश्चिममा बारा जिल्ला, उत्तरमा मकवानपुर जिल्ला र दक्षिणतर्फ बिहार (सितामढी जिल्ला र पूर्वी चम्पारण जिल्ला)…
-
श्रावण शुक्ल पूर्णिमा
श्रावण शुक्ल पूर्णिमा वैदिक परम्पराअनुसार अध्यायोपाकर्म, वेदोपाकर्म/वेदारम्भ, जनै परिवर्तन र रक्षाबन्धनसँग जोडिएको प्रमुख पर्व हो। यस दिनलाई वेद जयन्ती, जनैपूर्णिमा र ऋषितर्पणीका नामले पनि चिनिन्छ, र वैदिक अध्ययन आरम्भ तथा पञ्चमहायज्ञप्रति स्मरणार्थ नेपालका…
-
रानी पोखरी
रानी पोखरी (नेपालभाषामा न्हू पुखू वा लानि पुखू) काठमाडौँ नगरको मध्यमा अवस्थित एक मानव निर्मित पोखरी हो। ऐतिहासिक राष्ट्रिय सम्पदा रानीपोखरी काठमाडौँमा छ। यो सुन्दर पोखरीको पूर्वमा राणा प्रधानमन्त्री श्री ३ बीर शमशेर राणाले बनाएको घण्टाघर, राणा प्रधानमन्त्री…
-
इलाम जिल्ला
इलाम जिल्ला नेपालको कोशी प्रदेशअन्तर्गत पूर्वी पहाडमा पर्ने प्रशासनिक इकाइ हो। १७०३ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र बोकेको यस जिल्लाको भू–आकृति तराई नजिकको भेसीदेखि लेकाली भागसम्म फैलिएको छ। नेपालमा चिया खेतीको आरम्भस्थल मानिने इलाम नगदेबाली, जैविक विविधता र उदीयमान…
-
सिद्धिनरसिंह मल्ल
सिद्धिनरसिंह मल्ल पाटनका पहिलो स्वतन्त्र राजा थिए। सिद्धिनरसिंह मल्लले वि.सं. १६७६ को आश्विन २७ गते विजया दशमीको दिन ललितपुर राज्यको राजाको रुपमा विधिपूर्वक राज्याभिषेक गरेको थिए । यसरी स्वतन्त्र ललितपुर राज्यको राजाको रुपमा सिद्धिनरसिंह मल्लले राज्याभिषेक…
