रौतहट जिल्ला नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र र नारायणी अञ्चलभित्र, दक्षिण–पूर्वी तराई क्षेत्रमा रहेको जिल्ला हो। यसको पूर्वतर्फ सर्लाही जिल्ला, पश्चिममा बारा जिल्ला, उत्तरमा मकवानपुर जिल्ला र दक्षिणमा बिहारका सितामढी जिल्ला तथा पूर्वी चम्पारण जिल्ला छन्। जिल्लाको उचाइ करिब १२२ देखि २४४ मिटरबीच रहन्छ र कुल क्षेत्रफल १,१२६ वर्ग कि.मि. छ। प्रशासनिक केन्द्र गौर नगर हो।
भौगोलिक अवस्थिति
रौतहट मध्य तराईको समथर भू–रचना र उत्तरतिरको चुरे पर्वतको दक्षिणी ढलानबीच फैलिएको छ। यहाँका देशान्तर र अक्षांशका दायरा सम्बन्धी विवरणहरू स्रोतअनुसार एउटै छैनन्, जसले सहमतिको अभाव देखाउँछन्। पूर्व सीमा छुट्याउने प्रमुख धाराको रूपमा बाग्मती नदी प्रवाहित छ, र पश्चिमपट्टि सीमा–रेखा बनाउने नदीहरूको नामावलीमा फरक–फरक उल्लेख भेटिन्छ (धनसर, अगुवा वा अडूआमध्ये); यसबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। दक्षिणतर्फ भारतको बैरगनियाँ क्षेत्रसँग जोडिएको भू–भाग छ।
जलवायु र वातावरण
जिल्लामा उष्णदेखि समशितोष्ण प्रकृतिको हावापानी रहन्छ। वार्षिक वर्षा करिब २,१२५ मिलिमिटर पुग्न सक्छ, जसले खेतीयोग्य जमिनमा आर्द्रता पुर्याउँछ तर बाढी–कटानको जोखिम पनि बढाउँछ। कुल क्षेत्रफलमध्ये करिब दश प्रतिशत भाग वनले ढाकेको जनाइएको छ, जुन उत्तरी चुरे काखदेखि तराईका बगरसम्म फैलिएको छ।
प्रशासनिक संरचना
स्थानीय तहको व्यवस्थाअनुसार जिल्लामा १८ इकाइहरू छन्, जसमध्ये १६ नगरपालिका र २ गाउँपालिका समावेश छन्। तिनमा गौर नगरपालिका, चन्द्रपुर, गरुडा, गुजरा, गढीमाई, कटहरिया, परोहा, राजपुर, राजदेवी, वृन्दावन, मौलापुर, फतुवा–विजयपुर, देवाही–गोनाही, माधव नारायण, ईशनाथ र बौधीमाई जस्ता शहरी तहहरू पर्दछन्। दुईवटा गाउँपालिकामा दुर्गा भगवती र यमुनामाई समावेश छन्।
इतिहास
नेपालको एकीकरण प्रक्रियामा पृथ्वीनारायण शाहले मकवानपुर जिल्ला अधीनस्थ पारेपछि मात्र, उपत्यका विजयपश्चात, रौतहटदेखि महोत्तरीसम्मको भू–भाग नेपालमा गाभिएको उल्लेख पाइन्छ। सन् १७६४ मा ईस्ट इन्डिया कम्पनीका अधिकृतहरूको आक्रमणपछि, पहाडी भागमा पराजय बेहोरेका अङ्ग्रेज फौज केही वर्ष रौतहट–बारा क्षेत्रका समथर मैदानमा डेरा गाडेर बसेका थिए। सन् १७८३ तिर कम्पनीले रौतहट नेपाली पक्षलाई फिर्ता गर्ने निर्णय गरेको विवरण पनि भेटिन्छ।
सामन्ती शक्तिसँगको संघर्षमा यो क्षेत्र प्रभावशाली रह्यो। २००७ सालको राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनको शुरुवाती गतिविधि गौरमै दर्ता भएको बताइन्छ, जहाँ शिवकुमार सिंहले सहादत पाए। २००९ देखि २०१४ सालबीच किसान–आन्दोलन सक्रिय रह्यो; ऋण–तमसुक खारेज, मोहियानी हक कायम, न्यूनतम ज्यालाको सुनिश्चितता र गैरकानुनी धरपकड अन्त्यजस्ता मुद्दा प्रमुख एजेन्डा थिए। २०११ साल जेठतिर सर्लाही जिल्ला, बारा जिल्ला र रौतहटका व्यापक किसान समुहहरूले संयुक्त जुलुस निकालेको उल्लेख छ।
यसअघि रौतहटको सिमांकन नदी–कटान र धार परिवर्तनका कारण पटक–पटक परिवर्तित भएको थियो; विशेषतः बाग्मती नदीको मार्ग फेरिँदा कतिपय भू–भाग पूर्वतर्फको जिल्लामा समेटिएको तथ्य उल्लेखित छ।
नामाकरण
जिल्ला–नामका व्याख्यामा विभिन्न दृष्टान्तहरू भेटिन्छन्। एक मतअनुसार अङ्ग्रेज बसाइताका राउत समुदायको झुपडी–बस्तीलाई विदेशीहरूले ‘Raut-Hut’ भनेर सम्बोधन गरे, सोही उच्चारण अपभ्रंश भई ‘रौतहट’ बनेको मानिन्छ। अर्को व्याख्याले ‘राउत’ (प्रायः यादव थर) र ‘हट/हाट’ (बजार) शब्दको योगबाट ‘रौतहट’ बनेको ठान्छ। यी दुवै मान्यताका ठोस प्रमाण प्रस्तुत छैनन्, तर स्थानीय परम्परा र बोलिचालीमा यिनै दृष्टान्त प्रचलित छन्।
अर्थतन्त्र र जनसांख्यिकी
वि.सं. २०५८ को जनगणना विवरणअनुसार जिल्लाको जनसंख्या ५,४५,१३२ थियो, जसमा पुरुष २,८२,२४६ (झन्डै ५२ प्रतिशत) र महिला २,६२,८८६ (करिब ४८ प्रतिशत) थिए। कुल परिवार संख्या ८८,१६८ रहेको र औसत परिवार आकार ६.१८ थियो, जुन त्यतिबेलाको राष्ट्रिय औसत ५.४४ भन्दा उच्च थियो; हिमाल र पहाड क्षेत्रका औसत (५.२८ र ५.१७) भन्दा पनि बढी।
जनघनत्व प्रतिवर्ग कि.मि. ४८४ पुग्थ्यो, राष्ट्रिय औसत १५७ र तराई–मधेश औसत ३३० भन्दा उल्लेख्य उच्च। जनसंख्या वृद्धिदर करिब ३ प्रतिशत हाराहारीमा रहेको उल्लेख छ। राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार करिब ७० प्रतिशत बासिन्दा गरीबीरेखामुनि रहेको अनुमान स्रोतमा प्रस्तुत गरिएको छ।
नदी, जलसम्पदा र स्थल
जिल्लाका प्रमुख नदीमा बाग्मती नदी, लालबकैया नदी, अरुवा, झाँझ, पौराई र चाँदी पर्दछन्। सहायक खोल्सामा लामहा, हर्दिया, धनसार, गुजरा, खोडरी, भकुवा, खोती र नाशीको नाम उल्लेखित छ। धार्मिक तथा अवलोकनीय स्थलका रूपमा शिवनगर, त्रिशक्तीनगर–छेदीचोक, पौराइ ब्रह्मस्थल, राजदेवी क्षेत्र, नुनथर र पुरेनवा दरबारलाई स्रोतले सूचीकृत गरेको छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “रौतहट जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q28098
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक १००/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “रौतहट जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%B9%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). रौतहट जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%B9%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_45,
title = {रौतहट जिल्ला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%B9%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
