नेपाल दक्षिण एसियाको भौगोलिक रूपमा भूपरिवेष्ठित राष्ट्र हो, जसको उत्तर सिमाना चीन र दक्षिण, पूर्व तथा पश्चिमतिर भारतसँग जुध्दछ। राज्यको केन्द्रीय प्रशासनिक सहर काठमाडौँ हो। भौगोलिक तहमा तराईको समथर मैदान, मध्य पहाडी भूपरि र उत्तरी हिमाल मिलेर देशको उचाइ र जलवायुमा तीव्र विविधता देखिन्छ। विश्वकै सर्वोच्च क्षेत्रमध्ये पर्ने सगरमाथा यहीं अवस्थित छ, र नेपाल बहुजातीय–बहुभाषिक–बहुसांस्कृतिक संरचनायुक्त गणतन्त्र हो।
स्थान, आकार र भूविज्ञान
नेपाल करिब ८०० किमी लम्बाइ र २०० किमी चौडाइको चारकुने आकारमा फैलिएको छ, जसको क्षेत्रफल १,४७,५१६ किमी२ उल्लेख हुन्छ। यसको भौगोलिक निर्देशाङ्क करिब २६° देखि ३१° उत्तरी अक्षांश र ८०° देखि ८९° पूर्वी देशान्तर दायरा भित्र पर्छ। भारतीय प्रस्तर उत्तरतर्फ धकेलिँदा र टेथिस सागरको क्रस्ट युरेसियातर्फ धसिँदा उत्पन्न प्लेट-अन्तरक्रियाले हिमालय उत्थानको दीर्घ प्रक्रिया आरम्भ गर्यो। तीव्र उन्नयनले नदीमार्गहरू रोकिँदा उपत्यकागत निक्षेप बने, जसबाट उर्वर मध्य पहाडी उपत्यकाहरू, जस्तै काठमाडौँ क्षेत्र, विकास पाए। यिनै प्रक्रियासँगै दक्षिणतर्फ विशाल निक्षेपित मैदान बनेको todayको तराईका रूपमा चिनिन्छ।
नाम र व्युत्पत्ति
‘नेपाल’ नामको उल्लेख वैदिककालीन ग्रन्थहरूमा पाइन्छ, तर यसको शाब्दिक उत्पत्तिबारे एकमत छैन। प्रख्यात किंवदन्तीमा मरिची ऋषिका पुत्र ‘ने’ मुनिले संरक्षण गरेको भूभागबाट नाम व्युत्पन्न भएको भनाइ भेटिन्छ। अर्कोतर्फ, क्रिस्चियन लासेनले ‘निपा’ र ‘आला’बाट बनेको अर्थ ‘पहाडको फेदीतिर बसोबास’ प्रस्ताव गरेका थिए, र ‘ने’ मुनिसम्बन्धी कथालाई अस्वीकार गरेका थिए। सिल्भा लेभी, राल्फ टर्नर र बाबुराम आचार्यलगायतका विद्वानले ‘नेवार’ शब्दबाट ‘नेपाल’ संस्कृतिकरण भएको मत प्रस्तुत गर्छन्; भोट–बर्मेली भाषिक संकेत ‘ने’ (चौपाया) र ‘पा’ (मानव/रखवाला) को योगबाट ‘नेपा’ र त्यसैको रूपान्तरण ‘नेपाल’ भएको व्याख्या पनि दिइन्छ।
प्रागैतिहासिक र प्राचीन काल
दक्षिण एशिया क्षेत्रमा आधुनिक मानवको बसोबास पुराना सहस्राब्दीतिर फैलिएको मानिन्छ, र नेपालमा पनि सोही कालखण्डतिरका पुरातात्विक प्रमाण भेटिएका छन्। दाङका शिवालिक पहाड क्षेत्रमा पुरापाषाणदेखि नियोलिथिक युगका स्थलहरू पत्ता लागेका छन्। वैदिक–उत्तरवैदिक साहित्य, जस्तै अथर्ववेदका परिशिष्ट तथा सम्बन्धित उपनिषद्हरूमा नेपाल नाम स्मरण हुन्छ। प्रारम्भिक राज्यशक्तिमा गोपाल वंश र त्यसपछि किराँतहरूको दीर्घ शासन परम्परा उल्लेखनीय छ, जबकि दक्षिणपूर्वी क्षेत्रमा जनकपुरधाम केन्द्रमा रहेको विदेह/मिथिला सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध थियो। शाक्य कुलका राजकुमार गौतम बुद्ध (परम्परागत कालाङ्कन अनुसार) लुम्बिनी क्षेत्रमा जन्मिएका बताइन्छ, र बौद्धधर्म विस्तारमा नेपाल मार्गस्थ शरणस्थल रह्यो।
मध्यकालीन राज्य र उपत्यकाको राजनीति
लिच्छवीहरूद्वारा काठमाडौँ क्षेत्रमा शिलालेख र स्मारकहरूको परम्परा वि.सं. ४५७ बाट प्रस्ट हुन्छ, यद्यपि केही समय तिब्बती साम्राज्यको प्रभावसमेत परेको थियो। लिच्छवीपछिको ठकुरी काललाई स्रोतहरूमा अस्पष्ट मानिन्छ। पश्चिमतर्फ सिंजा उपत्यका केन्द्रमा खस शक्तिको उदय भयो, जसले विस्तारपछि बाइसे राज्यहरूको सञ्जालमा विखण्डन भोग्यो। दक्षिण–पूर्वमा सिम्रौनगढबाट उठेको एकीकृत तिरहुतले दीर्घकाल प्रभाव जमायो, र पूर्व पहाडमा किराँती रियासतहरूको संघीय स्वरूप देखियो। काठमाडौँ उपत्यकामा मल्लहरूको उदयपश्चात् वि.सं. १५२९ तिर यक्ष मल्लका उत्तराधिकारीबीच भागबण्डी हुँदा कान्तिपुर, पाटन र भादगाउँ अलगअलग राज्यको रूपमा प्रतिद्वन्द्वी बने।
एकीकरण, युद्ध र सीमा
गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८२२ आसपासदेखि आसपासका राज्यहरूलाई पराजित/तटस्थ पार्दै एकीकरण अभियान अघि बढाए। इन्द्रजात्राको अवसरमा उपत्यकामा प्रवेश गरी काठमाडौँ जितिएको कथा प्रचलित छ, र पूर्वतर्फ लिम्बुवानमा लगातार संघर्षपछि वि.सं. १८३१ साउन २२ मा विजयपुरमा तम्रपत्रयुक्त सन्धि भएको उल्लेख पाइन्छ। हिमाली मार्ग नियन्त्रणका विवादमा तिब्बतसँगको युद्धमा चीनको सहयोगपछि नेपाल पछि हट्नु पर्यो। इस्ट इन्डिया कम्पनीसँगको प्रतिस्पर्धाले नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध (सन् १८१४–१६/वि.सं. १८७१–७३) निम्त्यायो, जसपछि सुगौली सन्धिद्वारा महाकाली पश्चिम र मेची पूर्वका भूभाग गुमे। यद्यपि वि.सं. १९१७ तिर जङ्गबहादुर राणाको प्रसन्नतामा केही तराई भूभाग फिर्ता भएको उल्लेख गरिन्छ।
समकालीन शासन र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध
वि.सं. २००० दशकको आरम्भतिर राणा शासनविरुद्ध आन्दोलन चर्किँदा राजा त्रिभुवन सत्तामा पुनःस्थापित भए र अन्तरिम विधान २००७ लागू भयो। संविधान २०१५ जारी भई निर्वाचनपछि नेपाली काङ्ग्रेस नेतृत्वको सरकार बने पनि २०१७ मा पञ्चायत व्यवस्था लागू गरियो। वि.सं. २०४७ को जनआन्दोलन पछि बहुदलीय प्रजातन्त्र फर्कियो; त्यसपछिको माओवादी जनयुद्धमा ठूलो जनधन क्षति भयो, बीचमा दरबार हत्याकाण्ड समेत घट्यो। वि.सं. २०६५ जेठ १५ मा गणतन्त्र घोषणा भई, २०७२ असोज ३ मा नेपालको संविधान जारी भएपछि नेपाल सात प्रदेशमा बाँडिएको धर्मनिरपेक्ष सङ्घीय संसदीय गणतन्त्र बन्यो। कूटनीतिमा नेपाल वि.सं. २०१२ (ई.सं. १९५५) मा संयुक्त राष्ट्र सङ्घ प्रवेश गर्यो; भारतसँग वि.सं. २००७ (ई.सं. १९५०) र चीनसँग वि.सं. २०१७ (ई.सं. १९६०) मैत्री सन्धि भयो। सार्कको स्थायी सचिवालय काठमाडौँमा छ, नेपाल असंलग्न अभियान र बङ्गालको खाडी क्षेत्रीय सहयोग प्रयासको सदस्य हो, र नेपाली सेना दक्षिण एसियाको पाँचौँ ठूलो बलियुक्त संस्था मानिन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “नेपाल” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q837
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९६/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाल. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2
@misc{ne_1,
title = {नेपाल},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
