संयुक्त राष्ट्र सङ्घ विश्वका अधिकांश स्वतन्त्र देशहरू समेटिएको अन्तर्राष्ट्रिय संस्था हो, जसको स्थापना २४ अक्टोबर १९४५ मा भयो। यसले १९३ सदस्य राष्ट्रलाई साझा मञ्च प्रदान गर्दै कानुनी, सुरक्षा, आर्थिक र सामाजिक क्षेत्रका विषयमा सहकार्य अघि बढाउँछ। दोस्रो विश्वयुद्धको अनुभवपछि अर्को व्यापक विनाश रोक्ने अभिप्रायले यो संस्था प्रतिपादन गरिएको मानिन्छ।
स्थापना र ऐतिहासिक प्रसङ्ग
संस्थाको उद्गम दोस्रो विश्वव्यापी युद्धको विजयी शक्ति राष्ट्रहरूको पहलसँग जोडिन्छ। तिनको धारणा अनुसार विध्वंसकारी যুদ্ধ दोहोरिन नदिन, राज्यहरूबीचको मतभेदलाई संस्थागत माध्यमबाट सम्बोधन गर्ने संयन्त्र चाहिन्थ्यो। त्यसै पृष्ठभूमिमा १९४५ मा औपचारिक रूपले संयुक्त प्रयोजनका लागि यो बहुपक्षीय निकाय प्रारम्भ गरियो।
उद्देश्य र सिद्धान्त
संस्थाका मूल लक्ष्यहरूमा विश्व शान्ति–सुरक्षाको रक्षा, समान अधिकार र आत्मनिर्णयको आधारमा मैत्रीपूर्ण अन्तरराज्य सम्बन्धको विकास, तथा आर्थिक–सामाजिक–सांस्कृतिक प्रकृतिका अन्तर्राष्ट्रिय समस्यामा सहकार्य बढाउनु पर्छ भन्ने धारणा केन्द्रमा छ। साथै, जाति, लिङ्ग, भाषा वा धर्मको भेदभाव बिना मानवअधिकार र मौलिक स्वतन्त्रताप्रति सम्मान प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्य राखिएको छ। सदस्य राष्ट्रहरूको नीति–कार्यलाई तालमेल गराउन संस्थालाई समन्वय केन्द्र बनाउने सोच पनि यसैमा समावेश छ।
बडापत्रका आधारभूत सिद्धान्तअनुसार सबै सदस्यहरू सार्वभौमिक र समान दर्जाका हुन्, र आफ्ना दायित्व पालना गर्ने प्रतिवद्धता हुन्छ। विवाद शांतिपूर्ण माध्यमबाट समाधान गर्ने, अन्य राज्यको भौगोलिक अखण्डता वा राजनीतिक स्वतन्त्रताविरुद्ध शक्ति प्रयोग वा धम्की नगर्ने, र संस्थाले शान्ति कायम वा पुनर्स्थापनाको लागि चालेको कदमलाई सहयोग गर्ने प्रतिज्ञा गरिन्छ। आवश्यक परे सदस्येतर मुलुकहरूको आचरण पनि बडापत्रका सिद्धान्तसँग मिल्ने बनाउने प्रबन्ध गर्नसक्ने व्यवस्था उल्लेखित छ।
प्रमुख अङ्गहरूको संरचना
संस्थामा छवटा प्रमुख अङ्ग कार्यरत छन्। संयुक्त राष्ट्र महासभा सबै सदस्य राष्ट्रहरूको समावेश भएको मञ्च हो, जहाँ बजेट लगायत नीतिगत विषय छलफल हुन्छ र सुरक्षा परिषदका अस्थायी सदस्य छानिन्छन्। सुरक्षा परिषद अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षासम्बन्धी मुद्दा सम्हाल्ने निकाय हो, जसमा १५ सदस्य रहन्छन्; तीमध्ये ५ स्थायी हुन्छन् र १० सदस्य निश्चित अवधिका लागि निर्वाचित हुन्छन्।
आर्थिक तथा सामाजिक परिषद विश्वका आर्थिक र सामाजिक सवालमा समन्वय गर्ने परिषद हो, जसमा ५४ सदस्य महासभाबाट तीन वर्षका लागि चयन हुन्छन्। जिम्मा जमानी परिषद ऐतिहासिक रूपमा जनादेश/जिम्मा जमानी क्षेत्रमा प्रशासनिक व्यवस्था हेर्ने परिषद थियो; सन् १९९४ देखि यो निकाय निष्क्रिय रहेको जानकारी स्रोतहरूमा प्रस्तुत छ। अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय सार्वभौम राज्यबीचका कानुनी विवादमा फैसला गर्ने न्यायिक अङ्ग हो, जहाँ १५ न्यायाधीश कार्यरत रहन्छन् र तिनको कार्यकाल ९ वर्ष हुन्छ। सचिवालय प्रशासनिक संयन्त्र हो, जसको नेतृत्व महासचिवले गर्छन्।
आधिकारिक भाषा र कामकाज
औपचारिक कार्यव्यवहारका लागि छ भाषाको प्रयोग गरिन्छ: अङ्ग्रेजी, चिनियाँ, फ्रान्सेली, रुसी, स्पेनी (स्पेनिश) र अरबी। यी भाषामार्फत महासभा, परिषदहरू र न्यायिक निकायका दस्तावेज तथा छलफल सञ्चालन हुन्छन्।
स्थायी सदस्य राष्ट्रहरू
सुरक्षा परिषदका पाँच स्थायी सदस्यका रूपमा संयुक्त अधिराज्य वेलायत, संयुक्त राज्य अमेरिका, फ्रान्स, रसिया र चीन उल्लेखित छन्। स्रोतअनुसार यी सदस्यहरूले परिषदभित्र विशेषाधिकारका रूपमा भेटो अधिकार प्रयोग गर्नसक्ने व्यवस्था रहेको छ।
महासचिव र नेतृत्व
संस्थाको कार्यकारी नेतृत्व महासचिवले सम्हाल्छन्। महासचिव महासभाबाट पाँच वर्षका लागि छानिन्छन् भन्ने व्यवस्था प्रस्तुत छ। उपलब्ध सूचीअनुसार एन्टोनियो गुट्रेस १ जनवरी २०१७ देखि बहालवाला छन्।
कार्यक्रम, एजेन्सी र स्वतन्त्र संस्थाहरू
संयुक्त राष्ट्र प्रणालीसँग सम्बन्धित धेरै कार्यक्रम र एजेन्सीहरूसँगै, यसको व्यवस्थामा १४ स्वतन्त्र संस्थाहरू पनि समावेश हुने भनाइ स्रोतमा छ। तीमध्ये विश्व बैङ्क, अन्तराष्ट्रिय मुद्रा कोष र विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनसँग संस्थागत सहकार्य सम्झौता भएको उल्लेख पाइन्छ।
प्रमुख एजेन्सी तथा कार्यक्रममध्ये अन्तरराष्ट्रिय परमाणु उर्जा एजेंसी (भिएनामा अवस्थित) परमाणु गतिविधि निगरानीमा केन्द्रित छ। अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालयसँग भिन्न रूपमा, हेगमा रहेको एक ‘अन्तरराष्ट्रिय अपराध आयोग’ पूर्व युगोस्लाभियासम्बन्धी युद्ध-अपराध मुद्दा चलाउनका लागि स्थापना गरिएको जानकारी दिइएको छ। संयुक्त राष्ट्र बाल कोष बालबालिकाको स्वास्थ्य, शिक्षा र सुरक्षामा क्रियाशील छ। संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम गरिबी न्यूनीकरण, पूर्वाधार निर्माण र लोकतान्त्रिक प्रशासन प्रवर्द्धनतर्फ उन्मुख छ। संयुक्त राष्ट्र व्यापार र विकास सम्मेलन व्यापार, लगानी र विकाससम्बन्धी एजेन्डामा काम गर्छ। आर्थिक तथा सामाजिक परिषद महासभालाई अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक–सामाजिक सहकार्य र विकास योजनामा सहजीकरण गर्छ। संयुक्त राष्ट्र शिक्षा, विज्ञान र सांस्कृतिक परिषद (पेरिसस्थित) शिक्षा, विज्ञान, संस्कृति र सञ्चारका माध्यमबाट शान्ति र विकासको प्रसारतर्फ उन्मुख छ। संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम (नैरोबीस्थित) वातावरण संरक्षण प्रवर्द्धनमा केन्द्रित छ। शरणार्थीसम्बन्धी अधिकार र कल्याणको हेरविचार गर्ने ‘संयुक्त राष्ट्र राजदूत’ नामक निकाय जिनिभामा रहेको उल्लेख छ। विश्व खाद्य कार्यक्रम भोकमरीविरुद्ध कारबाही गर्ने प्रमुख निकाय हो, यसको मुख्यालय रोममा छ भन्ने सूचना दिइएको छ। अन्तरराष्ट्रिय श्रम सङ्गठन ले श्रमिक अधिकार र हितका अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड निर्माणमा ध्यान दिन्छ।
सदस्यता र पहुँच
संस्थामा १९३ सदस्य राष्ट्र आवद्ध छन्, जसले यसलाई लगभग सार्वभौम भागीदारी भएको मञ्च बनाएको छ। सदस्यता रहेकाले दायित्व निर्वाह, नीतिगत संवाद र बहुपक्षीय सहकार्य मार्फत संस्थाका लक्ष्यप्रति योगदान दिन अपेक्षा गरिन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “संयुक्त राष्ट्र सङ्घ” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q1065
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९१/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “संयुक्त राष्ट्र सङ्घ”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/संयुक्त_राष्ट्र_सङ्घ (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). संयुक्त राष्ट्र सङ्घ [United Nations]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/संयुक्त_राष्ट्र_सङ्घ
“संयुक्त राष्ट्र सङ्घ [United Nations].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/संयुक्त_राष्ट्र_सङ्घ. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “संयुक्त राष्ट्र सङ्घ [United Nations].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/संयुक्त_राष्ट्र_सङ्घ.
@misc{nepaliencyclopedia_402,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {संयुक्त राष्ट्र सङ्घ [United Nations]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%98},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - संयुक्त राष्ट्र सङ्घ [United Nations] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%98 Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/संयुक्त_राष्ट्र_सङ्घ · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
