मातृकाप्रसाद कोइराला

मातृकाप्रसाद कोइराला प्रजातान्त्रिक व्यवस्थापछि नेपाल का पहिलो नागरिक प्रधानमन्त्रीका रूपमा चिनिन्छन्। उनले राणा शासन अन्त्यतर्फ मोडिएको वि.सं. २००७ सालको क्रान्ति मा सक्रिय योगदान दिए। विराटनगरमा जन्मिएका कोइराला दुईपटक सरकारको नेतृत्वमा पहुँचे, दलगत विभाजनका घुम्तीमा निर्णायक पात्र भए र कूटनीतिक भूमिकामा पनि देखापरे। उनका लेखन र सम्पादनसम्बन्धी कामले तिनको सार्वजनिक जीवनलाई थप पहिचान दिएको पाइन्छ।

परिवार र प्रारम्भिक जीवन

उनको जन्म वि.सं. १९६८ पुस १७ गते विराटनगरमा भयो। समाजसेवी कृष्णप्रसाद कोइरालाका जेठा छोरा रहेका उनले दुई आमाबीचको परिवारमा बाल्यता बिताए। जेठी मोहनकुमारीबाट मातृकाप्रसाद जन्मिए भने कान्छी दिव्याबाट उनका सहोदरमध्ये विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला र गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रमुख रूपमा चर्चित भए। अन्य सन्तानबारे स्रोतमा केशवप्रसाद र तारिणीप्रसादको उल्लेख छ, तथा केशवप्रसादकी पत्नी नोना कोइरालाको वि.सं. २०६३ मा निधन भएको बताइन्छ।

भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन र वैचारिक गठन

कोइरालाको राजनीतिक अभिषेक भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलन सँग जोडिएको थियो। उनी राजेन्द्र प्रसाद, राम मनोहर लोहिया र लालबहादुर शास्त्री जस्ता नेताहरूसँग आन्दोलनमा सहभागी रहे। १९८७ सालमा भारतको मोतीहारी जेलमा थुनिएको उल्लेख पाइन्छ। गान्धीवाद बाट प्रभावित उनले भारतमै स्नातक अध्ययन गरे र विद्यालंकार उपाधि हासिल गरे। सन् १९३० तिर नेपाल फर्किएर केही समय सरकारी सेवामा बसे।

पार्टी निर्माण र श्रमिक आन्दोलन

विराटनगर फर्किएपछि उनले २००४ सालमा बिराटनगर जुट मिल का श्रमिक आन्दोलनमा नेतृत्व तहको भूमिका खेले, जुन नेपालभित्र उनको प्रारम्भिक राजनीतिक सक्रियता मानिन्छ। २००३ सालमा उनले नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस को संस्थापक अध्यक्षका रूपमा काम गरे। २००६ सालमा उनी नेपाली कांग्रेस का संस्थापक सदस्य र पहिलो निर्वाचित सभापति बने, जसले उनको राष्ट्रिय राजनीतिक उचाइलाई संस्थागत मोड दियो।

पहिलो प्रधानमन्त्री कार्यकाल र समसामयिक विवाद

२००७ सालको परिवर्तनपछि २००८ सालमा पहिलो नागरिक सरकार गठन हुँदा उनी प्रधानमन्त्रीमा उक्लिए। मोहनशमशेरले राजीनामा दिएपछि जवाहरलाल नेहरू को सल्लाहमा त्रिभुवन ले कोइरालालाई नियुक्त गरेको वर्णन भेटिन्छ। उनका नियुक्तिपछि दलभित्र सत्ता–संगठनको वरीयताबारे तीव्र विवाद भयो, जसले अन्ततः फुटसम्म पुगेको देखिन्छ।

उनको कार्यकालमा भारतीय सैन्य मिसन आएर बसाइ एक वर्षका लागि भनिए पनि समय बढी तानियो। राज्य संयन्त्रमा भारतीय सल्लाहकारहरूको भूमिकाबारे व्यापक आलोचना भयो। नेपाली सेना पुनर्संरचना हुँदा २५ हजारबाट ६ हजारमा सीमित गरिएको, प्रशासन र सुरक्षामा सयौं अधिकारी सिफारिसमार्फत राखिएको तथा उच्च न्याय–कानुन पदहरूमा भारतीय व्यक्तिहरू बसेको उल्लेख छ। त्यतै, २००९ सालमा उत्तरी सिमानाका विभिन्न नाकामा १८वटा चेकपोस्ट स्थापना भएको बताइन्छ, जसले राष्ट्रिय स्वाधीनतामा दबाब बढेको अनुभूति गरायो। ती परिस्थितिमा २००९ साउन २६ मा कोइरालाले राजीनामा दिए, र त्यसपछिको करिब ११ महिना त्रिभुवन ले परामर्शदातामार्फत शासन सञ्चालन गरे।

दोस्रो कार्यकाल र दलगत फेरबदल

नेपाली कांग्रेस छोडेर उनले नयाँ पार्टी गठन गरे। २०१० असार २ मा पाँच सदस्यीय मन्त्रिमण्डल पुनः उनको नेतृत्वमा बन्यो। सो सरकारको नामकरणबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ; कतैकतै नेपाल प्रजा पार्टी भनेको, कतै राष्ट्रिय प्रजा पार्टी लेखिएको भेटिन्छ। २०११ फागुन १९ मा महेन्द्र ले प्रमुख राजप्रतिनिधिका हैसियतमा त्यो सरकार विघटन गरे।

कूटनीति, पञ्चायती काल र पछिल्लो राजनीति

२०१७ सालको राजनीतिक उतारचढावमा उनले झन्डै एक महिना जेल जीवन बिताए। २०१८ सालमा उनी अमेरिकाका लागि शाही नेपाली राजदूत बने र संयुक्त राष्ट्र सङ्घ तर्फ स्थायी प्रतिनिधिको जिम्मेवारी पनि पाए। २०३० सालमा राष्ट्रिय विकास परिषद्मा मनोनयन भए र २०३१ सालमा विश्व शान्ति सम्मेलनको नेतृत्व गरे। २०३४ सालमा राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य बने पनि २०३५ सालमा राजीनामा गरे; २०३६ सालमा मोरङबाट फेरि निर्वाचित भए। २०४६ पछि उनले २०४९ सालमा प्रजातान्त्रिक पार्टीको अधिवेशन आह्वान गरे र त्यसपछि सो दल राष्ट्रिय जनता परिषद् बनेको उल्लेख छ; सो संस्थामा उनी मरणोपरान्त अध्यक्षका रूपमा रहने व्यवस्था गरिएको थियो।

प्रकाशन, सम्पादन र सम्मान

वि.सं. २००८ सालतिर ‘गोर्खाली’ र ‘जन्मभूमि’ पत्रिकाको सम्पादन उनले सम्हाले। उनका ‘मेरो असम यात्रा’, ‘कोशीको कथा’, ‘मातृकाका कथा’, ‘पीपाको हबल्दार’ लगायत कृतिहरू प्रकाशित छन्, साथै विभिन्न पत्रपत्रिकामा उनका रचनाहरू देखिन्छन्। मानार्थ ब्रीगेडियर जनरल (महारथी) उपाधि प्राप्त व्यक्तित्वका रूपमा पनि उनी चिनिए। जीवनको अन्त्यतिर उनी आत्मकथा लेखनमा व्यस्त रहे।

निधन

कोइरालाको निधन वि.सं. २०५४ भदौ २६ गते काठमाडौँमा भयो। उनको राजनीतिक यात्राले समसामयिक नेपाली इतिहासका निर्णायक मोडहरू उजागर गर्दछ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मातृकाप्रसाद कोइराला”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मातृकाप्रसाद_कोइराला (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). मातृकाप्रसाद कोइराला [Matrika Prasad Koirala]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मातृकाप्रसाद_कोइराला

“मातृकाप्रसाद कोइराला [Matrika Prasad Koirala].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मातृकाप्रसाद_कोइराला. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “मातृकाप्रसाद कोइराला [Matrika Prasad Koirala].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मातृकाप्रसाद_कोइराला.

@misc{nepaliencyclopedia_491,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {मातृकाप्रसाद कोइराला [Matrika Prasad Koirala]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - मातृकाप्रसाद कोइराला [Matrika Prasad Koirala]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -