कुँवर इन्द्रजीत सिंह

कुँवर इन्द्रजीत सिंह (के.आई. सिंह) नेपालका क्रान्तिकारी राजनीतिक पात्र हुन्, जो देशका २० औं प्रधानमन्त्री बने। सात सालको राजनीतिक परिवर्तनमा पश्चिम क्षेत्रमा सशस्त्र नेतृत्व संभाल्दै उनी चर्चामा आए। दिल्ली सम्झौता अस्वीकार गर्ने अडान, सिंहदरबारभित्रको विद्रोह र पछिल्लो चरणमा आत्मसमर्पण तथा क्षमादानले उनको जीवनलाई विशिष्ट बनायो।

प्रारम्भिक जीवन र चिकित्सकीय परिचय

सिंहको जन्म वि.सं. १९६३ मा डोटीमा भयो। बाल्यकालमै परिवारसहित बर्मा गएर त्यहीं विद्यालय तहको शिक्षा पाए। त्यसपछि उनले औषधि–उपचार सम्बन्धी अध्ययनमा रुचि देखाए र आयुर्वेदतर्फ लागे भन्ने विवरण पाइन्छ। औपचारिक उपाधि नभए पनि उपचार–सेवामा सक्रिय भएकाले “डा. के.आई. सिंह” नाम प्रयोग भएको थियो। प्रारम्भिक स्रोतमा होमियोप्याथीसँग सम्बन्ध उल्लेख भएकाले चिकित्सकीय पृष्ठभूमि सम्बन्धी वर्णनमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।

२००७ सालको क्रान्तिमा भूमिका

वि.सं. २००७ को आन्दोलनताका मुक्तिसेनाको सर्वोच्च जिम्मेवारी मातृकाप्रसाद कोइरालाले वहन गरेका थिए। सो चरणमा सिंह भैरहवा क्षेत्रका कमाण्डर बने। क्रान्ति सुरू भएको केही दिनमै, २९ कार्तिक २००७ मा उनले बडाहाकिम कार्यालयमुखी पहिलो आक्रमण सञ्चालन गरे। करिब चार घण्टाको भिडन्तपछि गोश्वारा (बडाहाकिम कार्यालय) बाहेकका सरकारी कार्यालयहरूमा उनका लडाकूहरूले नियन्त्रण जमाए। तीन दिनपछि, २ मंसिर २००७ (१७ नोभेम्बर १९५०) मा सरकारी फौजले सिंहको अखाडालाई निशाना बनायो, तर ठूलो क्षतिका बाबजुद उनीहरू पछि हट्न बाध्य भए। भोलिपल्ट सिंहले पुनः आक्रमण गर्दा अदालत र कारागार त आफ्नो पक्षले सम्हाल्यो, तर मुख्य प्रशासनिक दफ्तर कब्जामा ल्याउन सकेन।

दिल्ली सम्झौतापछिको द्वन्द्व र गिरफ्तारी

पश्चिम तराईबाट सशक्त भुमिका निर्वाह गरेका सिंहले दिल्ली सम्झौतालाई धोका ठानी आन्दोलन रोक्ने निर्णय अस्वीकार गरे। प्रजातन्त्र उद्घोषको भोलिपल्ट, फागुन ८ गते, उनले फेरि भैरहवामा आक्रमण गरे, जसमा नेपाली सेनाका चार जना र सिंहको नेतृत्वमा रहेका नौ जनाले ज्यान गुमाए। फागुन ९ मा डा. सिंहसहित ३५७ समर्थकलाई भारतीय सेनाले समाती नेपाली सेनाको जिम्मा लगायो। यी सबैलाई भैरहवा कारागारमा राखियो। वि.सं. २००८ असार २५ मा सिंह जेल तोडी उम्किए। त्यसपछि २००८ साउनतिर भारतीय सैनिक फेरि नेपाल प्रवेश गरी उनलाई पाल्पाको ठाकुरबारीबाट समाते र सरुवा प्रक्रियामार्फत काठमाडौँ कारागार पु¥याए। त्यहाँ उनलाई सिंहदरबारभित्रको बिजुली गारतमा निगरानीसहित कैद गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

सिंहदरबार विद्रोह, शरण र स्वदेश फिर्ती

जनताले सत्ता परिवर्तन पाएको प्रारम्भिक समयमै मोहन शम्शेर पुनः प्रधानमन्त्री बनेपछि सिंह असन्तुष्ट भए। हतियार नबुझाउने अडानका साथ उनी सिंहदरबारभित्रको विद्रोहमा जोडिए। ८ माघ ०९ मा, रक्षा दलमा रूपान्तरण भएको मुक्तिसेनाका सहयोगीहरूबाट उनी मुक्त भए र भित्री सुरक्षा बललाई आफ्नो पक्षमा पारेर सिंहदरबारको नियन्त्रण लिए। बाहिरको फौज र भित्रका विद्रोहीबीच गोली चलेपछि मध्यस्थमार्फत उनले उपत्यका छोड्ने सर्त राखेर विद्रोह अन्त्य गरे। त्यसयता उनले झण्डै एक वर्ष चीन सरकारको संरक्षणमा बसाइँ सरे। वि.सं. २०१२ भाद्र २७ मा स्वदेश फर्कँदा उनले आत्मसमर्पण गरी क्षमा मागे, र राजा महेन्द्रबाट अभियोग खारेजसहित क्षमादान प्राप्त गरे।

प्रधानमन्त्री पद र शासन

स्वदेश फिर्तीपछि वि.सं. २०१४ मा सिंहलाई राजाबाट प्रधानमन्त्री नियुक्त गरियो। उनको मन्त्रिपरिषद्मा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा शिक्षा मामिलामा उत्तरदायी बने। कठोर स्वभावका कारण उनले केही अधिकारीहरूमाथि हातपातसम्म गरेको आलोचना भयो। सो सरकार तीन महिनाभन्दा कम अवधिमै ढल्यो र त्यसपछि सुवर्ण शम्शेर राणा नेतृत्वमा नयाँ क्याबिनेट गठन भयो। पदच्युत हुनुअघि, कार्तिक २९ मा नारायणहिटी दरबारमा बोलावट गई राजासँग एकान्त भेटवार्तापछि मन्त्रिपरिषद् विघटनको घोषणा बाहिरियो।

मन्त्रिपरिषद् संरचना

• के.आई. सिंह — प्रधानमन्त्री, आन्तरिक मामिला र परराष्ट्र
• पुरेन्द्रविक्रम शाह — रक्षा
• परशुरामभक्त माथेमा — उद्योग तथा वाणिज्य
• सी.बी. सिंह — अर्थ र मालपोत
• डम्बर बहादुर सिंह — कानुन र संसदीय व्यवस्था
• रामाधीन महतो — वन
• जीवराज शर्मा — योजना र विकास
• कुलबहादुर लिम्बू — स्वास्थ्य
• भुपालमान सिंह कार्की — खाद्य तथा कृषि
• पद्यनरसिंह राणा — सार्वजनिक निर्माण र सञ्चार
• लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा — शिक्षा र स्वायत्त शासन

पञ्चायती कालीन भूमिका र अवसान

पञ्चायती व्यवस्थामा प्रवेश गरेपछि सिंह सांसदसमेत बनेका थिए। उनलाई राजसभा स्थायी समितिको पहिलो सभापति नियुक्त गरिएको थियो, तर उनले शपथ ग्रहणमा उपस्थित नभएको उल्लेख पाइन्छ। सन् १९८२ मा घाँटीसम्बन्धी क्यान्सरको उपचार चलिरहेका बेला थाइल्याण्डको बैङ्ककमा उनको देहावसान भयो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कुँवर इन्द्रजीत सिंह”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कुँवर_इन्द्रजीत_सिंह (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). कुँवर इन्द्रजीत सिंह [K. I. Singh]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कुँवर_इन्द्रजीत_सिंह

“कुँवर इन्द्रजीत सिंह [K. I. Singh].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कुँवर_इन्द्रजीत_सिंह. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “कुँवर इन्द्रजीत सिंह [K. I. Singh].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कुँवर_इन्द्रजीत_सिंह.

@misc{nepaliencyclopedia_416,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {कुँवर इन्द्रजीत सिंह [K. I. Singh]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%81%E0%A4%B5%E0%A4%B0_%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - कुँवर इन्द्रजीत सिंह [K. I. Singh]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%81%E0%A4%B5%E0%A4%B0_%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -