बारा जिल्ला

बारा जिल्ला मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र र नारायणी अञ्चलको दक्षिणी तराईमा रहेको प्रशासनिक जिल्ला हो। यसको पूर्वतर्फ रौतहट जिल्ला, पश्चिमतर्फ पर्सा जिल्ला, उत्तरतर्फ मकवानपुर जिल्ला र दक्षिणतर्फ भारतको बिहार राज्य पर्दछ। सदरमुकाम कलैया हो। जिल्लाभित्रको गढीमाई मन्दिर कलैयादेखि करिब ७ किमि पूर्वस्थित प्रमुख धार्मिक तीर्थ मानिन्छ।

भौगोलिक अवस्थिति र सिमाना

जिल्ला करिब २६.५१ देखि २७.२ उत्तर अक्षांश र ८४.५१ देखि ८५.१६ पूर्व देशान्तरको दायरामा अवस्थित छ। अधिकतम उचाइ करिब ९१५ मि. र न्यूनतम करिब १५२ मि. उल्लेख गरिएको छ। क्षेत्रफल १,१९० वर्ग किमि हुनुका साथै हेक्टरमा १,२९,५६३ पनि दिइएको पाएमा, यी तथ्याङ्कबीच केही अन्तर देखिन्छ। जलवायु उष्ण प्रकृतिको वर्णन गरिएको छ।

प्रशासनिक व्यवस्था

जिल्लामा जम्मा १६ वटा स्थानीय तह छन्, जसमा २ उपमहानगरपालिका, ५ नगरपालिका र ९ गाउँपालिका समावेश छन्। उपमहानगरपालिकामध्ये कलैया र जीतपुरसिमरा छन्। नगरपालिकामा कोल्हवी, पचरौता, सिम्रौनगढ, महागढीमाई र निजगढ पर्दछन्। गाउँपालिकातर्फ आदर्श कोतवाल, करैयामाई, देवताल, परवानीपुर, प्रसौनी, फेटा, बारागढी, विश्रामपुर र सुवर्ण रहेका छन्।

स्थलाकृति र जमिन उपयोग

बारा भौगोलिक बनोटअनुसार दुई प्रमुख भागमा वर्णित छ। उत्तरी भागको शिवालिक (चुरे) क्षेत्र करिब ११२ मि देखी ९२० मि उचाइसम्म फैलिएको छ र करिब १७,४६० हे (१३.४८%) भाग ओगट्छ। यसमध्ये करिब ८.३२% खेतीयोग्य, ०.५५% चौर–चरन, ५.७६% अन्य प्रयोग र बाँकी करिब ८५.३७% वन क्षेत्रको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यस भागमा अमलेखगञ्ज, रतनपुरी, निजगढ र भरतगञ्ज सिङगोल क्षेत्रका केही उत्तरी भू–खण्ड पर्छन्।

दक्षिणतर्फको तराई भाग करिब ६० मि देखि २०० मि उचाइको दायरामा पर्दछ र करिब १,१२,१०३ हे (८६.५२%) भू–भाग समेट्छ। सो क्षेत्रको करिब ६१.११% खेतीयोग्य, २.५४% चौर–चरन, २.७५% अन्य प्रयोग र करिब ३३.५९% वन क्षेत्रको विवरण दिइएको छ। अधिकांश बस्ती तथा पुराना गाविस/नगरपालिका यस भेगमै अवस्थित छन्।

जलस्रोत र हावापानी

जिल्लामा प्रमुख नदीहरूमा अणुवा (अरुवा), लालवकैया, पसाहा, जमुनी, तीयर, दुधौरा, बंगरी र थल्ही समावेश छन्। साना खोलाहरूमा काट खोला, टेन्ग्रहर, सिर्सिँया, भुटिया नाला, कोरिया नाला, सिलपैत नाला, बिजौरी खोला, सिङहा नाला र भेडाहा नाला उल्लेखित छन्। महत्वपूर्ण ताल/पोखरीहरूमा हलखोरिया दह, झरोखर पोखरी, शिव सरोवर, ईटाहि पोखरी, कवही पोखरी, सन्तगज पोखरी र देवापुर पोखरी पर्दछन्। समग्रमा हावापानी उष्ण प्रकारको रहेको वर्णन पाइन्छ।

इतिहास र सांस्कृतिक सम्पदा

जिल्लाको नामको उत्पत्ति उत्तर–पूर्वी भेगको ‘बारागढी’ भन्ने स्थानसँग जोडिन्छ भन्ने भनाइ छ; सो क्षेत्र अतीतमा ‘गढी गौडा’ र गोश्वारा रहेको स्थलका रूपमा स्मरण गरिन्छ, जसको स्थानीय सन्दर्भ सर्लाही जिल्लाको हरिपूर्वा क्षेत्रसँग जोडिएको बताइन्छ। ऐतिहासिक दृष्टिले मल्लकालीन डोय राज्यको राजधानी सिम्रौनगढ यसै जिल्लामा पर्ने उल्लेख छ। राणा शासनका सूत्रधार जंगबहादुर राणा बाघ सिकारका क्रममा बाराको पत्थरहट्टी पुगेका बेला मृत्यु भएको उल्लेख पाइन्छ।

राणाकालीन स्थापत्यमध्ये कवहीगोठस्थित सुवर्ण शम्शेर जबराको दरबार, कलैयामा दिप बिक्रम शाहको दरबार र भिस्वाको दरबार उल्लेखनीय मानिन्छन्। त्यसै कालमा प्रधानमन्त्री चन्द्र शम्शेरले दासप्रथा उन्मूलनपछि स्वतन्त्र भएका व्यक्तिहरूलाई अमलेखगञ्ज क्षेत्रमा बसोबास गराएको विवरण भेटिन्छ।

बस्ती र बजार

मुख्य बजार र व्यापारिक केन्द्रहरूमा सिम्रौनगढ, कचोर्वा, पिप्राढी, वरियारपुर, कलैया, बेलहिया, प्रस्टोका, गंज भवानीपुर, फेटा, प्रसौनी, परवानीपुर, चैनपुर, जीतपुर, सिमरा, डुमरवाना, अमलेखगञ्ज, निजगढ, कोल्हवी, कवहीगोठ, रतनपुरी, तेतरिया र प्रसौना समावेश छन्। यी केन्द्रहरूले ग्रामीण बस्ती र नगरहरूबीचको सेवा–व्यापार आदान–प्रदानमा भूमिका खेल्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बारा जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बारा जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_46,
  title = {बारा जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}