पर्सा जिल्ला नेपालको मधेश प्रदेश भित्र पर्ने प्रशासनिक इकाइ हो, जहाँ प्रमुख सहरको रूपमा वीरगन्ज अवस्थित छ। भू-स्थानका दृष्टिले यसले नेपालको दक्षिणी तराई क्षेत्र प्रतिनिधित्व गर्छ र भारतसँग जोडिएको सीमाक्षेत्रमा पर्छ। जिल्लामा १ महानगरपालिका, ३ नगरपालिका र १० गाउँपालिका गरी १४ स्थानीय तह कायम गरिएको छ।
अवस्थिति र सीमाना
जिल्ला अक्षांश २७ देखि २७.२६’ उत्तर र देशान्तर ८४.८’ देखि ८४.२७’ पूर्वको दायरामा अवस्थित छ। पूर्वतर्फ बारा जिल्ला, पश्चिमतर्फ चितवन जिल्ला र भारतको बिहार राज्य, उत्तरतर्फ मकवानपुर जिल्ला तथा चितवन जिल्ला र दक्षिणतर्फ भारतको बिहार राज्यसँग यसको सीमा जोडिन्छ। उचाइ समुद्र सतहबाट १२२ मिटरदेखि ९२५ मिटरसम्म रहने भू-भाग यसमा समावेश छ।
नामाकरण र ऐतिहासिक सन्दर्भ
जिल्लाको नामकरण सम्बन्धमा इतिहासकारहरूको कथनअनुसार महुवन गाउँस्थित पारसनाथको मठबाट ‘पर्सा’ नामको चलनमा आएको भनाइ पाइन्छ। यस अभिलेखीय व्याख्या बाहेक थप वैकल्पिक मतहरूबारे स्रोतमा अन्य विवरण प्रस्तुत छैन।
प्रशासनिक संरचना
जिल्लामा १४ स्थानीय तह छन्। तीमध्ये १ महानगरपालिका वीरगन्ज महानगरपालिका र ३ नगरपालिका — पर्सागढी नगरपालिका, पोखरिया नगरपालिका र बहुदरमाई नगरपालिका — रहेका छन्। १० गाउँपालिकामा कालिकामाई गाउँपालिका, जगरनाथपुर गाउँपालिका, जिराभवानी गाउँपालिका, पटेर्वा सुगौली गाउँपालिका, सखुवा प्रसौनी गाउँपालिका, ठोरी गाउँपालिका, धोबिनी गाउँपालिका, पकहाँ मैनपुर गाउँपालिका, बिन्दबासिनी गाउँपालिका तथा छिपहरमाई गाउँपालिका पर्छन्।
भू–आकृति र जलस्रोत
पर्सा तराईका समथर भू–भागदेखि पहाडी किनारासम्म फैलिएको मिश्रित भूरचना भएको जिल्ला हो। उचाइ १२२–९२५ मि. को दायरासँगै नदी–नालाहरूको जाली विस्तार पाइएको छ। प्रमुख जलस्रोतमा उरिया (ओरिया) नदी, श्रीसिया नदी, गंगोल नदी, नौरङ्गीया नदी, तिलावे नदी र सिक्टा नदी उल्लेखनीय छन्। क्षेत्रफलका बारेमा स्रोतहरूमा १३५३ वर्ग कि.मि. र १३८,९४३ हेक्टर दुवै मान दिइएका छन्, जसमा परस्पर फरक देखिन्छ।
जनसांख्यिक रूपरेखा
वि.सं. २०७८ का स्थानीय तहका अभिलेखअनुसार जनसङ्ख्या यसप्रकार रहेका छन् (पहिलो उल्लेखमै स्थानीय तह चिह्नित):
- वीरगन्ज महानगरपालिका — २७२,३८२
- पर्सागढी नगरपालिका — ४१,५६९
- पोखरिया नगरपालिका — ३७,६७५
- बहुदरमाई नगरपालिका — ४३,४७८
- कालिकामाई गाउँपालिका — २३,४८०
- जगरनाथपुर गाउँपालिका — ३२,६४९
- जिराभवानी गाउँपालिका — २२,६७७
- पटेर्वा सुगौली गाउँपालिका — २५,४९८
- सखुवा प्रसौनी गाउँपालिका — ३५,३९९
- ठोरी गाउँपालिका — १७,२१९
- धोबिनी गाउँपालिका — २२,६०६
- पकहाँ मैनपुर गाउँपालिका — २२,५८५
- बिन्दबासिनी गाउँपालिका — २४,९९१
- छिपहरमाई गाउँपालिका — २९,०८२
स्थानीय तहहरूको क्षेत्रफल र जनघनत्वबारे उपलब्ध विवरण भिन्न–भिन्न तहमा दिइएका छन्; उदाहरणतः वीरगन्ज महानगरपालिकाको क्षेत्र १३२.०७ वर्ग कि.मि. र अनुमान्य जनघनत्व करिब २,१०० प्रति वर्ग कि.मि. उल्लेखित छ।
धर्म, संस्कृति र उल्लेखनीय स्थलहरू
जिल्लामा विभिन्न आस्था र परम्परासँग सम्बन्धित शक्तिपीठ, मठ–मन्दिर, मस्जिद तथा प्राकृतिक स्थलहरू अवस्थित छन्। प्रमुख आकर्षणमा श्री गहवा माई मन्दिर, श्री गीता मन्दिर, श्री शंकराचार्य द्वार, श्री वीर्ता माई मन्दिर, अलखिया मठ, महावीर स्थान, मदिना जाम्मे मस्जिद, रामगढ़वा जाम्मे मस्जिद, महमदी मस्जिद, बौद्ध चैत्य, भिस्वा घडीअर्वा पोखरी, विन्ध्यवासिनीमाई मन्दिर, महुवन मठ, पर्सा वन्यजन्तु आरक्ष, विश्व हिन्दु पार्क लछमनवा, दुधेश्वरनाथ मन्दिर (भठ्ठा मेला), वनशक्ती माई मन्दिर तथा ठोरी क्षेत्रका राइधारा, रानीवन, सेतो पहाड, रातो पहाड र सीता गुफा समावेश छन्।
पूर्व प्रशासनिक इकाइहरू
वर्तमान संरचनाभन्दा अघिसम्म यस जिल्लामा गाविस र नगरपालिकाहरूको संयोजन थियो। तीमध्ये अलौ, अमरपट्टी, भवानीपुर, हरपुर, हरिहरपुर बिर्ता, जगरनाथपुर, जानकीटोला, झौवा गुठी, देवखाना, धोबिनी, पर्सौनी बिर्ता, पोखरिया, परशुरामपुर, रामगढवा, सुगौली पटेर्वा, सुपौली, ठोरी, तुलसी बर्वा लगायतका पूर्व गाविसहरूको नक्सा र अभिलेखहरू रहेको उल्लेख पाइन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “पर्सा जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q28625
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८२/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पर्सा जिल्ला”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पर्सा_जिल्ला (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). पर्सा जिल्ला [Parsa District]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पर्सा_जिल्ला
“पर्सा जिल्ला [Parsa District].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पर्सा_जिल्ला. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “पर्सा जिल्ला [Parsa District].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पर्सा_जिल्ला.
@misc{nepaliencyclopedia_47,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {पर्सा जिल्ला [Parsa District]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - पर्सा जिल्ला [Parsa District] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पर्सा_जिल्ला · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
