मधेश प्रदेश

मधेश प्रदेश नेपालको दक्षिणी तराई क्षेत्रमा अवस्थित प्रदेशीय एकाइ हो, जसको क्षेत्रफल ९,६६१ किमी² र जनसङ्ख्या ६१,१४,६०० (२०७८/२०२१) दर्ज गरिएको छ। यो देशकै सबैभन्दा सानो क्षेत्रफल भएको तर सर्वाधिक जनघनत्वयुक्त प्रदेश मानिन्छ। उत्तरमा कोशी प्रदेश र बागमती प्रदेश, दक्षिण र पश्चिमतर्फ बिहार राज्य पर्ने यस प्रदेशमा पश्चिमको सिमाना चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जबीचको रेखाले निर्धारण गरेको मानिन्छ, पूर्वतर्फ कोशी नदी प्रमुख सिमाना हो। पश्चिममा पर्सा जिल्लादेखि पूर्वमा सप्तरी जिल्लासमेत गरी आठ जिल्ला यस प्रदेशअन्तर्गत राखिएका छन्। धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले यस क्षेत्रलाई महत्त्वपूर्ण पर्यटन गन्तव्यका रूपमा वर्णन गरिन्छ।

भौगोलिक अवलोकन

मधेश प्रदेशको भूमिरचना मुख्यतः समथर तराई र फाँटमा फैलिएको छ। आधिकारिक तथ्याङ्कअनुसार करिब ५,७४,३६० हे. जमिन खेतीयोग्य रहेकोले यहाँको जीविकोपार्जन कृषि केन्द्रित छ। पश्चिमी भागमा पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जको केही अंश र पूर्वी किनारमा कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षको क्षेत्र पर्छ, जहाँ जैविक विविधता उच्च छ र जङ्गली हात्तीको आवतजावत हुने उल्लेख पाइन्छ। प्रमुख सहरहरूमा वीरगञ्ज र जनकपुर समेत पर्दछन्।

प्रशासन र शासन

संघीय संरचना अनुसार प्रदेश प्रमुख औपचारिक शिरोजस्तै पद हो र कार्यकारी नेतृत्व मुख्यमन्त्रीले सम्हाल्छन्। स्रोतअनुसार वर्तमान प्रदेश प्रमुख सुरेन्द्र लाभ कर्ण र मुख्यमन्त्री कृष्णप्रसाद यादव हुन्। विधायिका एकसदनीय छ; प्रदेशसभाको कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ। प्रदेशसभाका लागि १०७ निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिएको छ र संघीय तबरका लागि ३२ प्रतिनिधि सभा क्षेत्र यस प्रदेशमा पर्छन्। प्रदेशसभा हाल जनकपुरस्थित जिल्ला शिक्षा कार्यालय भवनमा अस्थायी रूपमा बसेको छ। न्यायिक पक्षमा जनकपुर उच्च अदालत रहेको छ र स्रोत अनुसार कायममुकायम मुख्य न्यायाधीश विनोद शर्मा उल्लेखित छन्।

प्रशासनिक विभाजन

मधेश प्रदेश आठ जिल्लामा विभाजित छ। पश्चिमदेखि पूर्वतर्फ प्रमुख जिल्लीहरूमा पर्सा जिल्ला, बारा, रौतहट, सर्लाही, महोत्तरी, धनुषा, सिरहा र सप्तरी जिल्ला पर्दछन्। यी जिल्लाहरू भित्र १ महानगरपालिका, ३ उपमहानगरपालिका, ७३ नगरपालिका र ५९ गाउँपालिकाहरू समावेश गरिएका छन्। स्थानीय प्रशासन जिल्ला समन्वय समिति र प्रमुख जिल्ला अधिकारीमार्फत सञ्चालन गरिन्छ।

जनसांख्यिकी

२०७८ (२०२१) को जनगणना अनुसार कुल जनसङ्ख्या ६१,१४,६०० मध्ये करिब आधा पुरुष र आधा महिला छन्। यो प्रदेशमा नेपालको कुल जनसङ्ख्याको करिब २०.९७ प्रतिशत बसोबास गर्छ; जनघनत्व करिब ६३३ जना प्रति वर्ग किलोमिटर छ। भाषिक दृष्टिले मातृभाषाका रूपमा ४५.३६ प्रतिशतले मैथिली भाषा बोल्छन्; १८.८१ प्रतिशतले भोजपुरी भाषा र १८.४४ प्रतिशतले बज्जिका प्रयोग गर्छन्। नेपाली मातृभाषी करिब ५.७६ प्रतिशत छन् भने अन्य प्रमुख भाषामा थारू (४.१७%), उर्दू (४.०८%), मगही (३.५२%) र तामाङ (१.६५%) उल्लेखित छन्। भाषा आयोगले प्रदेशस्तरीय कामकाजका लागि मैथिली, भोजपुरी र बज्जिकालाई सिफारिस गरेको छ; विशिष्ट क्षेत्रका प्रयोजनका लागि उर्दू, थारू र तामाङलाई अतिरिक्त भाषाका रूपमा सिफारिस गरिएको छ।

समुदाय संरचनामा मधेशी समूहभित्र यादव करिब १५.२ प्रतिशतका साथ ठूलो मानिन्छ; मुस्लिम समुदाय करिब १३ प्रतिशत छ। अन्य उल्लेखित समूहमा तेली (५.३%), कुशवाहा/कोइरी (४.५%), चमार (४.४%), कुर्मी (३.०%), मुसहर (२.९%), दुसाध (२.७९%), मल्लाह (२.२६%), मैथिल ब्राह्मण (२.२%) र कायस्थ (१.५%) पर्दछन्। खस आर्य वर्गका बाहुन करिब २.३४ प्रतिशत र क्षेत्री १.९९ प्रतिशत छन्। धार्मिक संरचनामा हिन्दू धर्म करिब ८४.२४ प्रतिशत, इस्लाम १३.२८ प्रतिशत र बौद्ध धर्म करिब २.२१ प्रतिशत दर्ता गरिएको छ।

संस्कृति र समाज

मधेश प्रदेश मिथिला सांस्कृतिक परम्पराको केन्द्र मानिन्छ। स्थानीय शिरपोसा मिथिला पाग सम्मानको प्रतीकका रूपमा ठानिन्छ। महिला–केन्द्रित चित्रकलाको परम्परा मधुबनी चित्रकला नामले प्रसिद्ध छ, जसको समसामयिक रूप कागज र क्यानभासमा विकसित भएको जनाइन्छ। परिकारमा दही–चिउरा, लिट्टी–चोखा, घुघनी, तरुवा, बरी–दही, पिडुकिया (गुझिया) र मखानको खिरजस्ता स्थानीय स्वाद लोकप्रिय छन्।

पूर्वाधार र यातायात

राजमार्ग सञ्जालमा महेंद्र राजमार्ग प्रदेशभरि पूर्व–पश्चिम फैलिएको मुख्य धुरी हो। केही स्रोतले त्रिभुवन राजपथले पनि प्रदेशको एक भाग छिचोलेर काठमाडौं उपत्यका र भारतसँग जोड्ने बताउँछन्, तर स्रोतहरूमा मतभेद छ। रेलतर्फ जनकपुर रेल स्टेसन नेपालकै सबैभन्दा ठूलो मानिएको छ र सञ्चालन व्यवस्थापन नेपाल रेलवेले गर्ने जनाइएको छ। जनकपुर केन्द्र बनाइने १,०२४ किमी लामो पूर्व–पश्चिम मेट्रो रेलवे परियोजना प्रस्तावित भएको उल्लेख मिल्छ; यसलाई भारत र चीनतर्फका रेल नेटवर्कसँग जोड्ने अवधारणा सम्बन्धी स्रोतहरूमा भिन्नता पाइन्छ। हवाई यातायातका लागि राजविराज विमानस्थल, जनकपुर विमानस्थल र सिमरा विमानस्थल सञ्चालनमा छन्। निजगढ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणाधीन रहेको दाबीसम्बन्धी सूचना पनि देखिन्छ, तर सोबारे स्रोतहरू एकरूप छैनन्।

जलवायु

प्रदेशमा गर्मी विशेष प्रबल र वर्षामा उच्च आद्रता रहने मौसमी स्वरूप देखिन्छ। वार्षिक वर्षा स्थानअनुसार फरक छ—उदाहरणका लागि वीरगञ्जतर्फ करिब १,८६२.२ मि.मि., जनकपुरतर्फ १,५१६.५ मि.मि., राजविराजतर्फ १,२२३.३ मि.मि., मलंगवातर्फ १,८१७.७ मि.मि. र गौरतर्फ करिब १,५९०.२ मि.मि. वर्षा अंकित गरिएको छ। तापक्रमका औसत मूल्यहरू अगस्ट र जनवरी महिनामा सहरअनुसार परिवर्तनशील रहने उल्लेख पाइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मधेश प्रदेश।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%B6_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मधेश प्रदेश. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%B6_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6

@misc{ne_20,
  title = {मधेश प्रदेश},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%B6_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}