कोशी प्रदेश

कोशी प्रदेश नेपालको संघीय पुनर्संरचनासँगै वि.सं. २०७२ असोज ३ मा स्थापित, देशको सबैभन्दा पूर्वीतर्फ अवस्थित प्रदेश हो। नयाँ प्रावधानअनुसार प्रदेश संरचना लागू भएसँगै यस क्षेत्रले प्रादेशिक शासन, निर्वाचन र विकास प्रशासनको छुट्टै रूपरेखा पायो। राजधानीका रूपमा विराटनगरलाई वि.सं. २०७६ वैशाख २३ मा स्थायी रूपमा तोकियो, र २०७९ फागुन १७ मा प्रदेशको नाम “कोशी प्रदेश” औपचारिक बनाइयो।

गठन र नामाकरण

संघीय व्यवस्थाको आधार तय गर्दै नेपालको संविधान २०७२ लागू भएपछि वि.सं. २०७२ असोज ३ मा कोशी प्रदेश वैधानिक रूपमा स्थापित भयो। मन्त्रिपरिषद्को १७ जनवरी २०१८ को निर्णयले विराटनगरलाई अस्थायी राजधानी घोषणा गर्यो, जसलाई पछि प्रदेश सभाले वि.सं. २०७६ वैशाख २३ मा स्थायी राजधानीका रूपमा पुष्टि गर्‍यो। वि.सं. २०७९ फागुन १७ मा बसेको प्रदेश सभाको बैठकले बहुमतबाट “कोशी प्रदेश” नाम पारित गर्‍यो।

इतिहास

पूर्वोत्तर हिमाली मूलका किराँत समुदाय यस भूभागसँग ऐतिहासिक रूपमा सम्बद्ध मानिन्छन्। बाबुराम आचार्यका अनुसार उनीहरू करिब ७०० ईसा पूर्वतिर नेपाल भित्रिए र यस क्षेत्रमा प्रभुत्व जमाए। किराँत राजा यलम्बरले अहिर वंशका अन्तिम राजा भुवनसिंहलाई हराएर काठमाडौँ उपत्यकामा राज्य स्थापेका थिए, जसको प्रभाव पूर्वमा टिस्टा र पश्चिममा त्रिशूलीसम्म फैलिएको बताइन्छ। पछि ती शासन इकाइहरू साना–साना राज्यमा विभाजित भए भने, तिनमध्ये लिम्बुवान एक महत्वपूर्ण राज्य थियो, जसलाई १७७१–१७८९ ई.को अवधिमा गोरखाका राजाले एकीकरण प्रक्रियामा समेटे।

संविधान जारी हुनु अघि यो क्षेत्र पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गत पर्थ्यो। सो क्षेत्र ३ अञ्चलमा विभाजित थियो, जहाँ सगरमाथा र कोशी अञ्चलमा ६–६ जिल्ला र मेची अञ्चलमा ४ जिल्ला थिए। पूर्वाञ्चलको कूल क्षेत्रफल २८,४५६ वर्ग किमी थियो, जसका १६ मध्ये १४ जिल्ला हाल कोशी प्रदेशमा पर्दछन् र बाँकी सिराहा तथा सप्तरी मधेश प्रदेशमा परेका छन्।

भूगोल र जलवायु

कोशी प्रदेशमा हिमाल, पहाड र तराई गरी तीन भौगोलिक तह पाइन्छन्। सोलुखुम्बु, संखुवासभा र ताप्लेजुङ हिमाली जिल्लाहरू भएकाले त्यहाँ वर्षको अधिकांश समय चिस्यान र जाडो बढी अनुभूत हुन्छ। उदयपुर, खोटाङ, ओखलढुङ्गा, भोजपुर, धनकुटा, तेह्रथुम, पाँचथर र इलाम पहाडी स्वभावका जिल्लाहरू हुन्, जहाँ मौसम कहिले कड्कडियतिर र कहिले शीतलतिर उकासिन्छ। झापा, मोरङ र सुनसरी तराईमा परेका हुनाले तुलनात्मक रूपमा तातो तापक्रम देखिन्छ।

प्रमुख नदी प्रणालीमा मेची नदी, अरुण नदी र कोशी नदी पर्छन्। जैविक सम्पदाका हिसाबले कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र, कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज र मकालु-बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज जस्ता संरक्षित क्षेत्रहरू यसै प्रदेशभित्र अवस्थित छन्।

जनसांख्यिक अवस्था र स्वास्थ्य

वि.सं. २०७८ को राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार कोशी प्रदेशको जनसङ्ख्या ४९,६१,४१२ जनासम्म पुगेको उल्लेख छ; यद्यपि सोही स्रोतमा ४९,६२,४१२ भन्ने अर्को अंक पनि भेटिन्छ, अर्थात् कुल जनसङ्ख्याबारे सानो मतभेद देखिन्छ। जनघनत्व १९२ व्यक्ति प्रति वर्ग किमी र कुल जनसंख्याको १७.०१% अंश यहीं बसोबास गर्ने देखिन्छ। यहाँ ४८.७% पुरुष र ५१.३% महिला रहेका छन्, जसअनुसार लैङ्गिक अनुपात प्रति सय महिलामाथि ९५.०२ पुरुष पर्छन्।

वि.सं. २०७८ सम्मको दशकमा जनसङ्ख्या ४,२३,४६९ ले बढेको र वार्षिक वृद्धिदर ०.८६% रहेको जनाइएको छ। साक्षरता ७९.७% छ, जसमा पुरुष ८६.१% र महिला ७३.६% साक्षर छन्। कुल जनसंख्यामा २.४% अपाङ्गता भएका व्यक्ति सूचीकृत छन्, र ७०.८% बालबालिकाको जन्मदर्ता पूरा भएको तथ्याङ्क उल्लेखित छ।

आमाको स्वास्थ्य सूचकमा, नेपालको समष्टिगत विवरणसँगै प्रदेशगत संख्या पनि दिइएको छ। राष्ट्रिय तहमा गर्भावस्थासम्बन्धी महिलामृत्यु ६५३ र मातृमृत्यु ६२२, जीवित जन्म ४,१२,९३५ र मातृमृत्युदर १५१ प्रति लाख देखिन्छ। कोशी प्रदेशका लागि क्रमशः १०४, १०१, ६४,१९० र मातृमृत्युदर १५७ प्रति लाख उल्लेख भएको छ।

प्राकृतिक सम्पदा र पर्यटन

विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा यस प्रदेशमै पर्ने भएकाले आरोहण र हिमाली पदयात्रा यहाँको मुख्य आकर्षण बनेको छ। नाम्चे बजारदेखि सगरमाथा आधार शिविरसम्मको मार्ग अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकले धपेडिने लोकप्रिय पदमार्ग हो। ताप्लेजुङस्थित पाथीभरा देवी मन्दिरमा वर्षेनि ठूलो संख्यामा भक्तजन पुग्ने गर्छन्।

इलामको अन्तुडाँडा र कन्याम, धनकुटाको भेडेटार, सोलुखुम्बुको नाम्चे बजार, सगरमाथा आधार शिविर तथा सुनसरीको तालतलैया चिनिएका गन्तव्य हुन्। सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज (विश्व सम्पदा सूची), मकालु-बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज, कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष र कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र जैविक विविधता र प्राकृतिक संरक्षणका प्रमुख स्थल हुन्। प्रदेशमा ह्यातुङ, टोड्के र पोकलीजस्ता ठूला झरनाहरू पनि अवस्थित छन्।

धार्मिक स्थल

यस प्रदेशमा प्राचीन मठमन्दिर, पाटी–पौवा, गुम्बा र मस्जिदसहित विविध तीर्थस्थलहरू छन्। ताप्लेजुङको पाथीभरा देवी मन्दिर, इलामको माइपोखरी, झापाको अर्जुनधारा र सताक्षीधाम परिचित छन्। सुनसरीको बराहक्षेत्र, बूढासुब्बा, पिण्डेश्वरी, दन्तकाली र रामधुनी; खोटाङको हलेसी महादेव; त्यस्तै बराह पोखरी, साल्पा पोखरी, दूधकुण्ड, कालिका देवी, छिन्ताङ देवी र कन्काई लोकप्रिय तीर्थ रूपले मानिन्छन्।

प्रशासनिक संरचना र निर्वाचन

कोशी प्रदेश १४ जिल्लामा विभाजित छ र १३७ स्थानीय तह समेट्छ, जसमा १ महानगरपालिका, २ उपमहानगरपालिका, ४६ नगरपालिका र ८८ गाउँपालिका छन्। प्रतिनिधित्वका लागि प्रदेशमा प्रतिनिधि सभाका २८ र प्रदेश सभाका ५६ निर्वाचन क्षेत्र सिफारिस गरिएका छन्। प्रदेश तहका पदाधिकारमा प्रदेश प्रमुख परशुराम खापुङ र सरकारको प्रमुख हिक्मतकुमार कार्की रहेको उल्लेख पाइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कोशी प्रदेश।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). कोशी प्रदेश. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6

@misc{ne_19,
  title = {कोशी प्रदेश},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}