नेपालको एकीकरण

नेपालको एकीकरण चौबिसे सदरबाट उदाएको गोर्खा राज्यको सैन्य तथा कूटनीतिक विस्तारको शृंखला हो, जसको केन्द्रीय नेतृत्व पृथ्वीनारायण शाह र उनका उत्तराधिकारीहरूका हातमा थियो। स्रोतहरू अनुसार यो अभियान वि.सं. १८०१ को नुवाकोटमा प्राप्त विजयबाट स्पष्ट प्रस्थान बिन्दु पाउँछ र वि.सं. १८६१ तिरको काँगडा पक्षसँग सम्बन्धित युद्धसम्म दीर्घकालीन रूपमा जारी रह्यो। सो कालखण्डमा गोर्खाली सेनाले पश्चिममा हिमाञ्चल प्रदेशतर्फको सतलज नदीदेखि पूर्वमा सिक्किम र टिस्टा नदी पारीसम्म प्रभाव फैलाएको उल्लेख पाइन्छ।

परिभाषा, कालखण्ड र सीमारेखा

एकीकरण शब्दप्रति भिन्न–भिन्न अर्थयोजना देखिन्छ। कतिपयका दृष्टिमा यो गोर्खा दरबारको सीमाविस्तार मात्र थियो, भने इतिहासकार बाबुराम आचार्य लगायतले यसलाई नेपालकै राजनीतिक एकतिरूपणका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। आरम्भको संकेत वि.सं. १८०१ को नुवाकोट विजयबाट हुन्छ र अन्त्यतिर वि.सं. १८६१ तिरको काँगडासम्बन्धी युद्धसम्म दीर्घ विस्तार देखिन्छ। विस्तारित सीमा पश्चिमतर्फ सतलज नदी र पूर्वतर्फ सिक्किम–टिस्टा नदी क्षेत्रसम्म पुगेको दाबी स्रोतमा छन्।

पृष्ठभूमि र पूर्वप्रयास

१४औँ–१८औँ शताब्दीबीचका बाइँसे–चौबिसे राज्यहरूको विखण्डनबीच, एकता निर्माणका प्रारम्भिक संकेत पहिलेका शासकहरूसँग पनि जोडिएका छन्। केही इतिहासकार—जस्तै राजाराम सुवेदी तथा दिनेशराज पन्त—ले मानदेव, नागराज र मुकुन्द सेनका पालामा हिमालको दक्षिण ढल्केको क्षेत्रमा आंशिक समायोजन भएको बताउँछन्। काठमाडौँ उपत्यका प्राचीन समयमा किरातकालदेखि ‘नेपाल’ नामले चिनिएको उल्लेख पनि प्रस्तुत छ। यस्ता सन्दर्भबीच, कतिपयले नेपालको राज्य–अस्तित्व पाकिस्तान र बंगलादेशभन्दा पुरानो, सम्भवतः भारतभन्दा पनि अघिको रहेको दाबी गर्ने मत प्रकाशित छ।

नेतृत्व, रणनीति र संस्थागत पात्र

यो अभियानको आरम्भिक अभिलाषा मकवानपुरबाट फर्कँदा चन्द्रागिरि डाँडाबाट उपत्यका अवलोकनसँग जोडिन्छ भन्ने परम्परा स्रोतमा स्मारक रूपमा आएको छ। रणनीतिका पक्षमा स्थानीय भूगोल, नदी–घाटीको उपयोग र दरबार–राज्यबीचको सन्धि–सम्बन्धले निर्णायक भूमिका खेले। अभियानमा अग्रभाग सम्हाल्ने भारदार र सेनापतिहरूमध्ये काजी कालु पाँडे, काजी दामोदर पाँडे, काजी अमरसिंह थापा, सरदार रामकृष्ण कुँवर, बुढा–सरदार भक्ति थापा, काजी बलभद्र कुँवर तथा बस्न्यात–पाँडे वंशका अन्य नेतृत्वको सहभागिता देखिन्छ। उत्तरवर्ती अवधिमा रानी राजेन्द्रलक्ष्मीको अभिभावक शासन, राजकुमार बहादुर शाहको नियोग, त्यसपछि भीमसेन थापा र पछि जङ्गबहादुर राणा जस्ता शक्तिशाली प्रशासनिक पात्रहरू नीति–निर्देशनमा देखा परे।

प्रमुख सैन्य अभियान र क्रमविकास

विखण्डित ताकतहरूलाई आवरणमा लिँदै राजधानी क्षेत्रदेखि पश्चिम–पूर्व र उत्तर–दक्षिणका किल्ला तथा उपत्यकाहरू क्रमशः अधीनमा आए। स्रोतमा देखिएका केही मितिसहितका घटनाहरू:

• वि.सं. १८०१ असोज १५ (१७४४): नुवाकोट विजय।
• वि.सं. १८२२ चैत ३: कीर्तिपुर अधीनमा।
• वि.सं. १८२५ असोज १३–२४ (१७६८): काठमाडौँ र पाटन विजय; अर्को वर्ष वि.सं. १८२६ मङ्सिर १ (१७६९) भक्तपुर समेटिएर उपत्यकाको अधिकार सुनिश्चित।
• वि.सं. १८२६ चैत १०: काठमाडौँलाई राजधानी घोषणा।
• वि.सं. १८३० साउन ४: चौदण्डीमाथि अधिकार; वि.सं. १८३१ साउन ५: विजयपुर समेटिँदा पूर्वी सीमा टिस्टा नदीतिर पुगेको उल्लेख।
• वि.सं. १८४३ जेठ–मंसिरबीच: गुल्मी, अर्घा, खाँची, धुरकोट, पर्वत, इस्मा, दाङ, रोल्पाजस्ता चौबिसे–बाइँसे राज्यहरू क्रमशः विलय, भेरी नदीसम्म प्रभाव।
• वि.सं. १८४६: हिमाली बाटो हुँदै जुम्ला अभियान सफल; त्यही वर्ष दुल्लु, दैलेख, रुकुम, डोटी आदिमा निर्णायक प्रगति, पश्चिम सीमा महाकालीतिर धकेलिएको उल्लेख।
• वि.सं. १८६१ तिर: काँगडा क्षेत्रलाई लिएर समरमुखी अवस्था, पश्चिमी छेउमा चर्को दबाबको संकेत।

यात्राको बीचमा कतिपय स्थानमा सन्धि–समाजोताले पनि बाटो खोले—जस्तै जाजरकोटसँग अधीनता स्वीकार्ने तथा भुक्तानी–सहयोगका सर्तहरू। केही चरणमा शक्तिसन्तुलनका आधारमा सहकार्य (उदा., पाल्पातर्फको सहायक भूमिका) देखिएको स्रोतले जनाउँछ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, युद्ध र सन्धि

सन् १७८९ तिरको नेपाल–तिब्बत युद्धपछि ‘केरूङ’ पक्षमा सन्धि भएको उल्लेख छ। सन् १८१३ सम्म ईस्ट इण्डिया कम्पनीसँग मैत्रीपूर्ण पत्राचार पाइए पनि, त्यसपछि सन् १८१४–१८१६ को अंग्रेज-नेपाली युद्धतिर परिस्थिती उन्मुख भयो। यो युद्ध सन् १८१६ (वि.सं. १८७२ फाल्गुन २३) को सुगौली सन्धिले टुंगियो, जसपश्चात् सीमा ठूलो मात्रामा संकुचित भयो। तत्पश्चात् सन् १८१६ (वि.सं. १८७३ मंसिर २५) को पुरक व्यवस्था र पछि सन् १८६० नोभेम्बर १ (वि.सं. १९१७ कात्तिक १७) ‘नयाँ मुलुक’ को फिर्ता सम्बन्धी समझदारीले तराईका केही भूभाग पुनः नेपालतर्फ फर्किए।

नतिजा र ऐतिहासिक मूल्याङ्कन

एकीकरणकालमा स्थापित भौगोलिक आवरण समयक्रममा संकुचन–विस्तारबाट गुज्रँदै वर्तमान सीमासम्म आएको देखिन्छ। यसलाई कसैले गोर्खाली राज्य–विस्तारको क्रम मात्रै ठान्छन्, भने अर्का धाराले एउटै शासन–केन्द्रमा साना शक्तिहरूलाई समेटेर आधुनिक नेपाल बनाउने प्रक्रिया ठान्छन्। स्रोतहरूमा मतभेद रहेकाले, समग्र घटनाक्रमको मूल्याङ्कन नेतृत्व, कूटनीति, युद्ध–रणनीति तथा समकालीन क्षेत्रीय शक्तिसन्तुलनको बहुआयामिक परिप्रेक्ष्यमा गरिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको एकीकरण।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपालको एकीकरण. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3

@misc{ne_168,
  title = {नेपालको एकीकरण},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}