भीमसेन थापा

भीमसेन थापा नेपालको राज्यसत्तामा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने व्यक्तित्व थिए, जसले मुख्तियार पद सम्हाली करिब तीन दशक शासन संचालन गरे। उनी रणबहादुर शाहका हजुरिया भएर उदाए, भण्डारखाल पर्वपछि सत्ता आफ्नो नियन्त्रणमा लिई शक्तिशाली बने, र पछि नेपाल-अङ्ग्रेज युद्ध तथा सुगौली सन्धिसँग प्रत्यक्षरूपमा सम्बद्ध रहे। उनको समयमै केही संस्थागत सुधार, कूटनीतिक पहल र सार्वजनिक निर्माण भएका उल्लेख पाइन्छन्।

प्रारम्भिक जीवन र पारिवारिक पृष्ठभूमि

उनको जन्म वि.सं. १८३२ को नौ गते गोरखा जिल्लाको बोर्लाङस्थित पीपलथोकमा बगाले थापा क्षत्री परिवारमा भयो। बुवा अमरसिंह थापा (सानुकाजी) र आमा सत्यरूपा माया थिए। हजुरबुवा वीरभद्र थापा नेपाल एकीकरणकालका काजी मानिन्थे। बाल्यकाल गोर्खामै वित्यो, ब्रतबन्धको प्रसङ्गमा बालक उमेरमै युवराज रणबहादुर शाहसँग भेट भएको वर्णन पाइन्छ, जसले दरबारसँग उनको प्रारम्भिक घनिष्ठता कायम गर्‍यो।

सत्ता उदय र वाराणसी निर्वासन

राजदरबारमा हजुरिया (शाही सचिव/सल्लाहकार) बनेपछि उनको स्थान बलियो हुँदै गयो। सन् १८०० मा रणबहादुरले अधित्याग गरी वाराणसीतर्फ गएका बेला भीमसेन पनि सँगै पुगे। निर्वासनको अवधिमा उनले ब्रिटिस शासनशैली नजिकबाट हेरेको र व्यापारिक सन्धिका राजनीतिक जोखिमबारे सचेत भएको बताइन्छ। नेपाल फर्किएपछि उनी काजी नियुक्त भए र विस्तारिँदो सरकारको केन्द्रमा उभिए।

भण्डारखाल घटना र सत्ताको केन्द्रीकरण

सन् १८०६ मा रणबहादुरको हत्या उनका सौतेनी दाजु शेरबहादुर शाहबाट भएपश्चात् दरबारमा कठोर दमन चल्यो। वि.सं. १८६३ वैशाख १४ का दिन सुरु भएको कचहरी–पछिको घटनाक्रमलाई भण्डारखाल पर्व भनेर चिनिन्छ। इतिहासकारहरूका विवरणमा दुई सातासम्म हत्या र सती पठाइएका उल्लेख पाइन्छन्; करिब ९३ जनाको ज्यान गएको भनिन्छ, जसमा १६ महिला सती र झन्डै ७७ पुरुष समावेश भएका दाबी छन्। यसपछि भीमसेनले मुख्तियारको जिम्मेवारी ग्रहण गरे र राजपरिवारभन्दा भारदार वर्गतिर शक्ति खस्ने मोड आएको व्याख्या गरिन्छ।

राज्य विस्तार, सुधार र परराष्ट्र

उनको प्रभावकालमा राज्य विस्तार प्रयासरत रह्यो। त्यस समयमा सीमा पश्चिमतर्फ सतलज र पूर्वतर्फ टिस्टा नदीसम्म पुगेको भनाइसहित उनीहरूको शासनअवधि उल्लेखिन्छ। उनले सेना पुनर्संगठन, प्रशासनिक संयन्त्रको केही सुधार, सामाजिक कुरितीविरुद्ध कदम र राहदानी प्रथाको सुरुआत जस्ता काम गराएको भनिन्छ। धरहरा, सुन्धारा, बागदरवार, टेकु पुल र थापाथली पुल जस्ता सार्वजनिक संरचनाहरू निर्माण गरिएको श्रेय पनि त्यही कालखण्डसँग जोडिन्छ।

परराष्ट्रतर्फ नेपाल-अङ्ग्रेज युद्ध सन् १८१४–१८१६ मा भयो र नेपाल पराजित रह्यो। फलस्वरूप सन् १८१६ को सुगौली सन्धिबमोजिम भूभागको ठूलो अंश गुमाउनुपर्‍यो र ब्रिटिस रेसिडेन्सीको उपस्थिति स्थिर भयो। युद्ध घोषणा कहिले गरिएको विषयमा विवरणहरू एउटै छैनन्; कतिपय स्रोतले सन् १८१६ भन्छन्, तर युद्धको अवधि सन् १८१४–१८१६ भनेर उल्लेखित छ, अर्थात् यथार्थ मितिबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। उनका पालामा बर्मासँग औपचारिक सम्बन्ध बसाल्ने चाहना देखिए पनि तत्कालीन परिवेशले सकारात्मक जोगान पाएन।

दरबार राजनीति, पतन र मृत्यु

सन् १८१६ तिर गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाहको असामयिक मृत्यु भइसकेको र उत्तराधिकारी राजेन्द्र विक्रम शाह अल्पवयस्क रहेकाले भीमसेन शक्तिशाली भइरहे। यो प्रभाव रानी ललित त्रिपुरा सुन्दरीको समर्थनमा दृढ थियो। सन् १८३२ मा राजमाताको निधन र राजा राजेन्द्रको वयवृद्धिसँगै शक्ति सन्तुलन बद्लियो। वि.सं. १८९४ मा फौजी तैनाथी खोसिइएको र चाँडै पदबाट हटाइएर पाँडे समूह निकट दरबारियाहरू प्रभावमा आएको भनिन्छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा उनलाई राजकुमार देबेन्द्रको हत्यासम्बन्धी अभियोगलगायत विषयमा घेराबन्दी भयो। कारागारमै थुना र यातनाको उल्लेख छ। वि.सं. १८९६ मा उनले आत्महत्याको बाटो रोजेको वर्णन पाइन्छ; कतिपय विवरणले काँचले घाइते भएर जीवत्याग गरेको लेख्दछन्। इतिहासकार बाबुराम आचार्यका अनुसार तुरुन्त उपचार भए बाँच्छन् भन्ने अभिमत छ, तर उसबेला रगताम्य अवस्थामा निकालेर नदीबगरतिर फ्याँकिएको र सम्मानजनक दाहसंस्कार नपाएको दाबी पनि भेटिन्छ।

मूल्याङ्कन र आलोचना

भीमसेनबारे मूल्याङ्कन विभाजित छ। कतिपयले उनलाई राष्ट्रिय राजनीतिमा दीर्घदृष्टि भएका प्रभावशाली शासक मान्छन्; अर्कोतर्फ त्रिरत्न मानन्धरले उनको उदय निरन्तर षड्यन्त्रको फल भएको निष्कर्ष निकालेका छन्। बाबुराम आचार्य र इतिहासकारद्वय तुलसीराम वैद्य–तीर्थप्रसाद मिश्रले भण्डारखालपश्चात् भएको नरसंहारलाई कठोर र अमानवीय भनेका छन्। उनको पतनपछि दरबारिया कलह झन् चर्किँदै गई राणा शासन उदाएको प्रसङ्ग राखिन्छ। भीमसेन जङ्गबहादुर राणाका आमा–पट्टि हजुरबुबा परेका उल्लेख पनि स्रोतमा भेटिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “भीमसेन थापा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8_%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). भीमसेन थापा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8_%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE

@misc{ne_171,
  title = {भीमसेन थापा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8_%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}