मुख्य सामग्रीमा जानुहोस्

सबै लेख

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।

कपिलवस्तु जिल्ला
कपिलवस्तु जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशको दक्षिण-पश्चिमी भागमा पर्ने प्रशासनिक एकाइ हो, जसको क्षेत्रफल १,७३८ वर्ग किमी छ र सदरमुकाम तौलिहवा हो। भू–आकृतिले तराईको समथर भूभाग र तल्लो चुरे पर्वत समेट्छ; सिमानामा रुपन्देही जिल्ला, दाङ जिल्ला, अर्घाखाँची जिल्ला र भारतको…
भूगोल र स्थान५२४ शब्द
देउडा गीत
देउडा गीत सुदूर तथा मध्य पश्चिम नेपालमा प्रचलित समूह-आधारित लोकगायन र नृत्य हो। यसलाई देउडा भाका, लोक डेउडा तथा पहिलेदेखि न्याउल्या नामले पनि चिन्ने गरिएको पाइन्छ। पश्चिमेली बोली र खस भाषाका आधारमा सिर्जित यी भाकाहरू चाड–बाड, मेला र सामुदायिक पर्वहरूमा गोलो…
कला र संस्कृति५२४ शब्द
ललित राई
कर्नेल ललित राई (वीर चक्र) नेपाली मूलका भारतीय गोर्खा समुदायका पूर्व भारतीय सेना अधिकारी हुन्। १९९९ को कारगिल युद्धमा १/११ ११ गोर्खा राइफल्स का कमान्डिङ अफिसरका रूपमा बतलिक क्षेत्रको खालुबर उचाइ कब्जा गर्ने अभियानको सफल नेतृत्वका लागि उनलाई वीर चक्र प्रदान…
जीवनी५२२ शब्द
डडेल्धुरा जिल्ला
डडेल्धुरा जिल्ला नेपालका सुदूरपश्चिम प्रदेशमा पर्ने एउटा पहाडी जिल्ला हो, जसको सिमाना पूर्वमा डोटी जिल्ला, उत्तरमा बैतडी जिल्ला, दक्षिणमा कञ्चनपुर जिल्ला र पश्चिममा भारतको उत्तराखण्डसँग जोडिन्छ। वर्तमान संरचनामा २ नगरपालिका र ५ गाउँपालिका रहेको यो जिल्लामा…
भूगोल र स्थान५२१ शब्द
त्रिभुवन वीरविक्रम शाह
त्रिभुवन वीरविक्रम शाह नेपालका आठौँ शाहवंशीय राजा थिए, जसले राणा शासन अन्त्यतर्फ उन्मुख निर्णायक राजनीतिक मोडमा भूमिका खेले। उनले राणा-विरोधी आन्दोलनलाई सहयोग पुग्ने कदम उठाए, भारतीय दूतावासमा शरण लिएर कात्तिक २१, २००७ मा दिल्ली पुगे, र २००७ सालको क्रान्ति…
जीवनी५२१ शब्द
तारिणीप्रसाद कोइराला
तारिणीप्रसाद कोइराला आधुनिक नेपाली कथामा मनोवैज्ञानिक प्रवृत्तिका प्रतिनिधि लेखक मानिन्छन्। उनी वी.पी. कोइरालाका सहोदर तथा निकट सहकर्मी रहेका, रेडियो प्रसारण र राजनीतिक चेतनामा सक्रिय व्यक्तित्व थिए। आठ उपन्यास, फुटकर कथाहरू र रेडियोको अग्रणी अभ्यासमार्फत…
जीवनी५२१ शब्द
रणजङ्ग पाँडे
रणजङ्ग पाँडे उन्नाइसौं शताब्दीको नेपालमा दरबारीय सत्ताक्रमका महत्त्वपूर्ण पात्र थिए। भिमसेन थापा पतनपछि उनले जंगी विभाग सम्हाले, पछि साम्राज्यलक्ष्मी देवीको प्रभावमा मुख्तियार बने र रामनगर काण्डपछि पदच्युत भए। अन्त्यतिर माथवरसिंह थापाको पुनरागमन, ‘काला पाँडे’…
जीवनी५२१ शब्द
हुम्ला जिल्ला
हुम्ला जिल्ला कर्णाली प्रदेशअन्तर्गतको एक ठूलो पहाडी–हिमाली जिल्ला हो, जसको सदरमुकाम सिमिकोट हो। करिब ५,६५५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलसहित यो डोल्पा जिल्लापछि देशको दोस्रो सबैभन्दा ठूलो जिल्ला मानिन्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जनसङ्ख्या करिब ५५ हजार छ र ७…
भूगोल र स्थान५२० शब्द
छक्का पन्जा २
छक्का पन्जा २ एक नेपाली कथानक हास्य चलचित्र हो, जसले सामाजिक प्रसङ्गलाई केन्द्रमा राखी मनोरञ्जन प्रदान गर्दछ। दीपा श्री निरौलाको निर्देशनमा बनेको यो कृति छक्का पन्जा शृङ्खलाको दोस्रो भाग हो र यसको लेखनमा दिपकराज गिरी र निरौलाको सहकार्य रहेको थियो। २०७४ सालमा…
कला र संस्कृति५२० शब्द
प्रताप मल्ल
प्रताप मल्ल मल्ल वंशका कान्तिपुरका राजा हुन्, जसलाई स्रोतहरूमा सबभन्दा शक्तिशाली शासक मानिन्छ। वि.सं. १६९८–१७३१ को ३३ वर्ष लामो शासनमा उनले तिब्बत व्यापारबाट आएको धन प्रयोग गरी काठमाडौं उपत्यकामा मन्दिर, मूर्ति र दरबार–चोक निर्माण गराए; बहुभाषिक शिलालेख र…
इतिहास५१९ शब्द
अभि सुवेदी
अभि सुवेदी (जन्म - वि.स. २००२ असार १७, तदनुसार सन् १९४५ जुन ३०) नेपाली र अङ्ग्रेजी भाषामा समानान्तर कलम चलाउने नेपाली समालोचक, भाषाविद्, नाटककार, अनुवादक तथा कवि हुन्। उनको स्रष्टा व्यक्तित्व नाटककार, कवि र निबन्धकारमा विभक्त छ भने द्रष्टा व्यक्तित्व समालोचक…
जीवनी५१९ शब्द
अनन्त चतुर्दशी
अनन्त चतुर्दशी भाद्र शुक्ल चतुर्दशीका दिन मनाइने हिन्दू व्रत र पूजाको नाम हो, जसमा भगवान् अनन्तको आराधना र अनन्तसूत्र बाँध्ने विधि प्रमुख मानिन्छ। सो अवधिमा काठमाडौँ उपत्यकासहित कतिपय सहरमा इन्द्रको आराधना र इन्द्रजात्रा पनि चलनमा छ, जसको आरम्भ हनुमानढोका…
धर्म र दर्शन५१८ शब्द
शिरीषको फूल
शिरीषको फूल नेपाली उपन्यासकार पारिजातको कृति हो, जसले विसङ्गति, अस्तित्वबोध र नारीपीडाको विषय उठाउँछ। कृति २०२२ वि.सं.मा स्वयं लेखकाद्वारा प्रकाशित भई सोही वर्ष मदन पुरस्कार पायो; २०२४ र २०३८ वि.सं.मा क्रमशः पुस्तक संसार र साझा प्रकाशनले पुनर्मुद्रण गरे।…
भाषा र साहित्य५१८ शब्द
हनुमानढोका सङ्ग्रहालय
हनुमानढोका सङ्ग्रहालय काठमाण्डौ दरबार क्षेत्रभित्रको हनुमान ढोका दरबार परिसरमा अवस्थित, नेपाल सरकारद्वारा सञ्चालित सार्वजनिक सङ्ग्रह हो। यहाँ पत्थरकला, सिंहासन, राज्याभिषेकसँग सम्बन्धित सामग्री, हतियार, फर्निचर, काठका देवालयका नक्काशी र सिक्कासम्बन्धी आभूषण…
कला र संस्कृति५१८ शब्द
धान नाच
धान नाच पूर्वी नेपालका लिम्बू (याक्थुङ) समुदायको प्रमुख लोकनृत्य हो, जसलाई लिम्बू भाषामा यालाङ वा यालक्मा भनिन्छ। यसको उद्भव नेपालको लिम्बुवान क्षेत्रमा मानिन्छ र गीतात्मक ‘पालाम’सँग नाचिन्छ। नेपाल बाहेक दार्जिलिङ, कालिम्पोङ र सिक्किमका लिम्बूले पनि प्रदर्शन…
कला र संस्कृति५१७ शब्द
गोसाइँकुण्ड
नेपाली हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित गोसाइँकुण्ड रसुवा जिल्लाको ४,३८० मिटरको उचाइमा रहेको पवित्र ताल हो। यसका वरिपरि रहेका करिब १०८ कुण्डसहितको ताल–परिसर १,०३० हेक्टरमा फैलिएको छ। मुख्य कुण्डलाई शिवकुण्ड मानिने यो स्थल लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र पर्छ र सन् २००७…
धर्म र दर्शन५१६ शब्द
थारू भाषा
थारू समुदायले प्रयोग गर्ने भाषालाई थारू भाषा भनिन्छ। स्रोतहरूमा यो नेपाल, विशेषतः तराई क्षेत्रमा बोलिने प्रमुख भाषामध्ये एक मानिएको छ। पश्चिम र पूर्वतर्फ फरक रूपहरू पाइने उल्लेख छ, र यसका केही विशेषताहरू अवधी, मैथिली, भोजपुरी र बङ्गालीजस्ता छिमेकी भाषासँग…
भाषा र साहित्य५१६ शब्द
बालकृष्ण पोखरेल
बालकृष्ण पोखरेल नेपाली भाषाशास्त्र, साहित्यिक लेखन र उच्चशिक्षण क्षेत्रमा ख्याति कमाएका व्यक्तित्व हुन्। वि.सं. २०२१ मा ‘नेपाली भाषा र साहित्य’ कृतिका लागि मदन पुरस्कार पाए। दीर्घकालीन अनुसन्धान र संकलनबाट विकसित विशाल द्विभाषी कोश र संस्थागत सम्पादन–अभियानमा…
जीवनी५१६ शब्द
मीरा राई
मीरा राई नेपाली अल्ट्रा धाविका र पूर्व माओवादी लडाकु हुन्, जसले अन्तर्राष्ट्रिय ट्रेल/अल्ट्रा म्याराथनमा उल्लेखनीय सफलता पाएकी छिन्। फ्रान्सको चामोनिक्समा माउन्ट ब्लान्क ८० किमि जितेसँगै उनको पहिचान विश्वव्यापी भयो। नेसनल ज्योग्राफिकको एड्भेन्चर अफ द इयर…
समाज र जीवनशैली५१६ शब्द
रणोद्दीपसिंह कुँवर
रणोद्दीपसिंह कुँवर (रणोद्दिप सिंह बहादुर कुँवर राणा) वि.सं. १९३३–१९४२ बीच राणा शासनका दोस्रो श्री ३ महाराज तथा प्रधानमन्त्री थिए। जङ्गबहादुर राणाको निधनपछि सत्तारोहण गरेका उनले ‘बिजुली गारद’ गठन, वि.सं. १९३५ मा नेपाल हुलाक सेवाको आरम्भ र प्रशासनिक अड्डामा…
जीवनी५१६ शब्द
अम्बर गुरुङ
अम्बर गुरुङ नेपाली संगीतका अग्रणी स्रष्टा र राष्ट्रगान ‘सयौं थुंगा फूलका हामी’ का धुनकार हुन्। वि.सं. १९९४–२०७३ बीच सक्रिय रहँदा उनले सयौँ गीत, नाटक, चलचित्र र वृतचित्रका लागि धुन र व्यवस्था गरेर नेपाली सांगीतिक जगतलाई दीर्घकालीन योगदान पुर्‍याए।
समाज र जीवनशैली५१५ शब्द
नेपालको प्रधानमन्त्री
नेपालको प्रधानमन्त्री नेपाल सरकारको कार्यपालिकाको प्रमुख, राष्ट्रपतिका सल्लाहकार तथा मन्त्रिपरिषद्का अध्यक्ष हुन्। सामान्यतः उनी प्रतिनिधि सभाको सदस्य भई मन्त्रीहरूको छनोट, पदवाटो बाँडफाँड र पदमुक्ति जस्ता काम सम्हाल्छन्। विश्वासको मत प्राप्त गर्नुपर्ने…
जीवनी५१४ शब्द
राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय, छाउनी
राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय नेपालको एउटा पुरानो सङ्ग्रहालय हो । यस सङ्ग्रहालयमा हामी प्राचिन हातहतियार, वस्त्र, सिक्का तथा प्राचिन राजाका उपहारहरू अवलोकन गर्न सक्छौं । यस सङ्ग्रहालयमा विशेष गरी ३ वटा भवन रहेका छन् । जुद्ध कारीगरी कलाशाला, बुद्ध कारीगरी कलाशाला र…
कला र संस्कृति५१४ शब्द
कृष्णबहादुर महरा
कृष्णबहादुर महरा ‘अमरसिंह’ नेपाली राजनीतिमा प्रभावशाली नेता तथा प्रतिनिधिसभाका पूर्व सभामुख हुन्। उनले उपप्रधानमन्त्री, गृहमन्त्री र सूचना–सञ्चार मन्त्रीका रूपमा काम गरे। सरकार–माओवादी वार्तामा तीन चरणमा संलग्न रहे। सभामुखकालीन बेला उठेको जबर्जस्ती करणी…
जीवनी५१३ शब्द