रणजङ्ग पाँडे

रणजङ्ग पाँडे उन्नाइसौं शताब्दीको नेपाली शाही दरबारमा उदाएका प्रभावशाली काजी तथा सैनिक नेतृत्वकर्ता मानिन्छन्। भिमसेन थापा पदच्युत भएको वि.सं. १८९४ साउनपछि उनले केन्द्रीय सत्ताको गोला भित्र बलियो उपस्थिति स्थापित गरे। त्यही समय पण्डित रंगनाथ पौडेललाई मुख्तियार बनाइए पनि नागरिक प्रशासन र परराष्ट्र मात्र उनको अख्तियारमा रहे; जंगी तर्फको जिम्मा पाँडेले सम्हाले। राजेन्द्र विक्रम शाहको आदेशमा पाँडे परिवारको जफत जग्गा फिर्ता भयो र उनका दाजु रणदल पाँडेलाई पाल्पातर्फ काजी पठाइयो।

राजनीतिक उदय र प्रारम्भिक जिम्मेवारी

रङ्गनाथ पौडेलको मुख्तियारी चरणमा राज्य संयन्त्र दुई खेमामा बाँडिएको देखिन्थ्यो। मुलुकी बन्दोबस्त र परराष्ट्र पण्डित रंगनाथ पौडेलले हेर्दा, जंगी विभाग पाँडेको निगरानीमा रह्यो। यसैबीच राजकीय कृपाले उनको पारिवारिक सम्पत्ति पुनः प्राप्त भयो र परिवारका सदस्यहरूलाई प्रशासनिक जिम्मेवारीमा उन्नत गराइयो। यस अवस्थाले दरबारमा पाँडे गुटको प्रभाव विस्तारियो।

मुख्तियारी, मुख्यमन्त्री र दरबारको समीकरण

जेठी महारानी साम्राज्यलक्ष्मी देवीको पहलमा पाँडे वि.सं. १८९७ माघ, इसं १८४० फेब्रुअरी १४ तिर मुख्तियार नियुक्त गरियो। अर्का एक विवरणमा वि.सं. १९९५ भाद्रमा पण्डित रंगनाथ पौडेलले राजीनामा दिएपछि पुष्कर शाह मुख्तियार बने र सोही वर्ष पुसमा पाँडे "मुख्यमन्त्री" बनेको उल्लेख छ। यी मितिहरू र पदनामबारे स्रोतहरूमा आपसी असङ्गति देखिन्छ, जसले दरबारको बदलिँदो शक्ति-सन्तुलन र पद-संरचनाको जटिलता प्रकट गर्छ।

सैनिक नेतृत्व र रामनगर प्रकरण

भीमसेन थापापछि पाँडेले सैनिक प्रमुखको भूमिका निर्वाह गरे। सो कालखण्डमा कम्पनी फिरङ्गीविरुद्ध भावना तीव्र भएपछि सोमेश्वर किल्ला वरिपरि तैनाथ नेपाली फौज अधैर्य बने; उनीहरू बृटिश भारतको रामनगर क्षेत्रका ९१ गाउँ लुटेर फर्किए। त्यस घटनापछि बृटिश पक्षको दबाबमा राजेन्द्र विक्रम शाहले पाँडेको भरदारी खोसिदिए र वि.सं. १८९८ कात्तिक, इसं १८४० नोभेम्बर १ तिर उनी पदबाट हटाइए।

शक्ति सन्तुलनमा परिवर्तन र थापा गुटको पुनरागमन

वि.सं. १८९९ भदौमा हेटौंडामा जेठी महारानी साम्राज्यलक्ष्मी देवीको देहावसान भयो। त्यसपछि कान्छी महारानी राज्यलक्ष्मी देवी सक्रिय भइन्; उनले युवराज सुरेन्द्रलाई हटाई आफ्ना पुत्र रणेन्द्रलाई अघि बढाउने चाहना व्यक्त गरिन् र दरबार, जंगी विभाग तथा निजामतीमा आफ्ना समर्थक बढाइन्। उनको अध्ययनमा उपयुक्त हस्ती माथवरसिंह थापा ठहरिए, जसलाई भारतको सिमलाबाट बोलाइयो। वि.सं. १९०० वैशाख ६ मा माथवरसिंह काठमाडौँ आए र "विष मुद्दा" नखुल्दासम्म घर नप्रवेश गर्ने निर्णयसहित अवस्थित रहे।

मुद्धा, ‘जितापत्र’ र सजाय

दुई महिनाजति पछि राजदरबारमा पुनः भारदारी बैठक बस्यो। वि.सं. १९०० आषाढ ३१ को बैठकले थापा परिवारमाथिको पुरानो "विष मुद्दा" पुनरावलोकन गरी पहिलेका कागजातहरू कपटपूर्ण भएको ठहर गर्‍यो, निर्दोष ठानिएको थापा पक्षलाई जितापत्र दिइयो र जफत गरिएका सम्पत्ति फिर्ता परे। यसबीच भीमसेन थापामाथि लादिएको मुद्दा पुनः समालेर रणजङ्ग पाँडे, रणदल पाँडे, करवीर पाँडे, रणबम पाँडे, कनकसिंह महतसहित ३२ जनाको ४७ दिनव्यासी छानबिन भयो। निर्णयअनुसार ८ जनालाई मृत्युदण्ड, १ जनाको शिर मुडाइयो, १ को नाक काटियो, १ को जिब्रो निकालियो, १ लाई ३००० जरिवाना र १ लाई दरबार प्रवेश निषेधसहित सर्वस्वहरण गरियो। निर्वासनका सजाय पनि चालीसभन्दा बढी व्यक्तिमा लागे। "काला पाँडे" समूह दोषी ठहरिए र जनरल भीमसेनलाई आत्महत्या गर्न बाध्य तुल्याएको निस्कर्ष टेकिन्थ्यो। चौतारिया फत्तेजंग शाहजस्ता तटस्थ मानिएका केही भारदारले पनि दरबारको दबाबवश सो फैसलामा छाप लगाएको जनाइएको छ।

पतन र मृत्यु

एक विवरणअनुसार वि.सं. १९०० वैशाख ६ का फाँसी-दृश्य काठमाण्डूमा देख्दा काजी रणजङ्ग पाँडे अति आघातग्रस्त भई तत्क्षणै प्राण गुमाए। अर्को वृत्तान्तमा भने उनी पहिलेदेखि नै अस्वस्थ थिए, जबरजस्ती बेरूप पारेर सहर गल्लीहरू घुमाइयो र अन्ततः विष सेवन गराइयो भन्ने उल्लेख पाइन्छ। यी दुवै कथन एकैसाथ पाइने भएकाले उनको मृत्युपद्धति र केही मितिबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। तर थापा पक्षको पुनर्स्थापना र "काला पाँडे" दमनसँगै उनको पतन दरबारीय सत्तान्तरणको निर्णायक कडी बन्यो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “रणजङ्ग पाँडे”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रणजङ्ग_पाँडे (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). रणजङ्ग पाँडे. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रणजङ्ग_पाँडे

“रणजङ्ग पाँडे.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रणजङ्ग_पाँडे. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “रणजङ्ग पाँडे.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रणजङ्ग_पाँडे.

@misc{nepaliencyclopedia_505,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {रणजङ्ग पाँडे},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%A1%E0%A5%87},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - रणजङ्ग पाँडे
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%A1%E0%A5%87
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -