राज्यलक्ष्मी देवी

राज्यलक्ष्मी देवी नेपालका राजा राजेन्द्रविक्रम शाहकी कान्छी महारानी हुन्। वि.सं. १९०० मा त्रिशङ्कु शासनको समापनपछि राजेन्द्रले उनलाई राज्य सञ्चालनसम्बन्धी विशेष अधिकार सुम्पेका थिए। उनको दरबारभित्रको हस्तक्षेप, उत्तराधिकारप्रति चाहना र त्यसका कारण बढेको सत्ता-संघर्षले कोत पर्व र भण्डारखाल पर्व जस्ता निर्णायक घटनामा प्रभाव पारे। यी घटनाले १०४ वर्षे राणा वंश शासनको मार्ग प्रशस्त गरेको मानिन्छ।

पहिचान र दरबारभित्रको स्थान

राज्यलक्ष्मी देवी राजेन्द्रकी कान्छी रानीका रूपमा दरबारमा स्थापित थिइन्। वि.सं. १९०० तिर सत्ता व्यवस्थामा आएको परिवर्तनपछि उनलाई व्यापक राजकीय अधिकार राजेन्द्रबाट औपचारिकरूपमा प्रदान गरिएको थियो। यसपछि दरबारका प्रमुख निर्णय तथा शक्ति-सम्पर्कमा उनको भूमिका र प्रभाव स्पष्ट रूपमा देखिन थाल्यो।

राजनीतिक आकाङ्क्षा र उत्तराधिकार विवाद

उनी महत्वाकाङ्क्षी स्वभावकी बताइन्छिन्। युवराज सुरेन्द्रविक्रमलाई हटाई आफ्ना छोरा राजकुमार रणेन्द्रलाई गद्दीमा स्थापित गर्ने चाहनाले दरबारभित्र तनाव बढ्यो। माथवरसिंह थापाले युवराजमाथि प्राणघातक कार्य गर्न अस्वीकार गरेपछि, माथवरसिंहको हत्या उनका नै भान्जा जंगबहादुर राणाबाट गराइएको बताइन्छ। यस प्रक्रियाले दरबारको शक्ति-सन्तुलनमा गहिरो असर पारेको थियो।

गगनसिंह, कोतपर्व र शक्ति–परिवर्तन

रानीका विश्वस्त व्यक्तिमा गगनसिंह परेका थिए। गगनसिंहसँगको सम्बन्धबारे अवैध नाताको आरोपसमेत उल्लेखित छ, यद्यपि सो दाबीबारे निष्कर्ष स्पष्ट छैन। गगनसिंहको हत्या भएपछि रानीले दरबारका भारदारहरूलाई कोतमा भेला हुन आदेश दिइन्, र त्यही जमघटकै क्रममा कोत पर्व भयो। स्रोतहरूमा कोतपर्वका प्रमुख जिम्मेवारका रूपमा उनको भूमिका औंल्याइएको छ, जसको परिणामस्वरूप शक्ति जंगबहादुर राणातर्फ सरेर १०४ वर्षे राणा वंश शासनको सूत्रपात भयो।

जंगबहादुरसँग उतार–चढाव र भण्डारखाल

कोतपर्वपछि रानीको मन जित्दै जंगबहादुर प्रधान सेनापतिमा उक्लिए। रानीले फेरि पनि युवराज सुरेन्द्रविक्रमको हत्या गराई राजकुमार रणेन्द्रलाई राज्यारोहण गराउने दबाब दिएकी थिइन्। जंगबहादुरले त्यस्तो आदेश नमान्ने मात्र होइन, युवराजको ज्यानसम्बन्धी षड्यन्त्रका आधारमा रानीमाथि कारबाही गर्न सकिने कानुनी व्यहोरा सहितको उत्तर पठाएको बताइन्छ। त्यसपछि रानीले जंगबहादुरमाथि प्रहार गर्ने गोप्य योजना बनाइन्, तर पण्डित विजयराजद्वारा पोल खुल्दै भण्डारखाल पर्वमार्फत तयार गरिएको हत्या योजना असफल भयो।

अधिकारच्युत, दरबारी निर्णय र देशनिकाला

भण्डारखालपछि जंगबहादुरले रानीका राजकीय अधिकार खोसेर कार्यकारी नियन्त्रण लिए। तत्पश्चात् हनुमानढोका दरबारमा ठूलो भारदारी भेला बसेर, कोत पर्व र भण्डारखाल पर्व गराउनू र युवराजको हत्या गराई राजकुमार रणेन्द्रलाई सिंहासनमा राख्ने षड्यन्त्र गरेको अभियोगमा, महारानी राज्यलक्ष्मीलाई दोषी ठहर गरियो। राजा राजेन्द्रविक्रम शाह र युवराज सुरेन्द्रविक्रमको उपस्थितिमा सर्वसम्मतिले उनलाई शक्तिच्युत गरी देशनिकाला गर्ने निर्णय भयो। वि.सं. १९०३ साल मार्ग कृष्ण पञ्चमीका दिन राजेन्द्रबाट विशेषाधिकारसहितको लालमोहर युवराज सुरेन्द्रविक्रमलाई प्रदान गरिएको उल्लेख छ।

देशनिकाला पछिको बसोबास र काशी यात्रा

शक्तिच्युत भएपछि रानी दरबार त्यागी मिश्र गुरुज्यूको घरतर्फ बसाइँ सर्दै कडा निगरानीमा राखिइन्। भोलिपल्ट राजेन्द्र मखनटोलस्थित एकदेव वैद्यको घरतर्फ झरे, र रानी माहिला गुरुज्यूको घरमा सरेकी थिइन्। त्यसपछि राजा राजेन्द्रविक्रम शाह, राजकुमार रणेन्द्र र राजकुमार बिरेन्द्र सहित उनी काशी जाने तयारीमा लागिन्। सुरक्षा र व्यवस्थापनका लागि सैनिक रजिमेन्टहरूको तैनाथी भयो र विशेष निगरानी टोलीसँगै एकजना अंग्रेज अफिसरसमेत साथ थिए।

वि.सं. १९०३ साल मार्ग शुक्ल षष्ठीका दिन, करिब ३०० अङ्गरक्षक सहित राजेन्द्रको सवारी बनारसतर्फ निस्कियो। बाटोमा फर्पिङ, चिसापानी, मकवानपुर हुँदै विसौलिया र बरेवा कचहरी जस्ता थलोमा बास बसियो। राजा र रानीका लागि अलग पाल भए तापनि राजेन्द्र बिहान–साँझ केही घण्टा रानीको पालमा बिताउने गर्थे। जंगबहादुरले राजालाई एकान्त नछोड्ने र विवरण बुझाउने कडा निर्देशन दिए पनि, भारदारहरूले राजासँगै पालमा बस्ने साहस गर्न सकेनन्। मार्ग शुक्ल पूर्णिमाको दिन रौतहटस्थित बरेवा नदी किनारमा राजेन्द्रबाट तोलादान गरिएको थियो।

देशनिकालाको तारतम्यमा वि.सं. १९०३ मङ्सिर ४ गते राजपरिवार बनारसतिर लाग्यो। राज्यलक्ष्मी देवी दुई छोरासहित काशी पुगेपछि, त्यहीं बसेर राजेन्द्रले जंगबहादुरविरुद्ध अलग योजना बनाउन थालेको बताइन्छ। त्यसपछि जंगबहादुरले राजेन्द्रलाई राज्यच्युत गराई युवराज सुरेन्द्रविक्रमलाई राजा घोषणा गरे भन्ने उल्लेख स्रोतमा पाइन्छ।

ऐतिहासिक मूल्याङ्कन

रानी राज्यलक्ष्मीको महत्व दरबारको उत्तराधिकार राजनीतिमा सक्रिय हस्तक्षेप, गगनसिंह हत्यापछि निम्तिएको कोत पर्व र त्यसपछिका घटनाहरूमा देखिन्छ। उनीमाथि लगाइएका केही निजी आरोपहरूबारे स्रोतहरू निश्चित छैनन्, तर शक्ति-संघर्षका प्रपञ्चले देशको सत्तागत संरचना निर्णायक रूपमा रूपान्तरण भयो। अन्ततः यी घटनाहरू १०४ वर्षे राणा वंश शासनको उद्भवसँग प्रत्यक्ष जोडिएका देखिन्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राज्यलक्ष्मी देवी”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राज्यलक्ष्मी_देवी (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). राज्यलक्ष्मी देवी [Queen Rajyalakshmi Devi]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राज्यलक्ष्मी_देवी

“राज्यलक्ष्मी देवी [Queen Rajyalakshmi Devi].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राज्यलक्ष्मी_देवी. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “राज्यलक्ष्मी देवी [Queen Rajyalakshmi Devi].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राज्यलक्ष्मी_देवी.

@misc{nepaliencyclopedia_578,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {राज्यलक्ष्मी देवी [Queen Rajyalakshmi Devi]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - राज्यलक्ष्मी देवी [Queen Rajyalakshmi Devi]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -