नेपाली विश्वकोशनेपाल र नेपाली भाषाको ज्ञानकोश
योगदान
इतिहास

भण्डारखाल पर्व

भण्डारखाल पर्व वि.सं. १९०३ कात्तिक शुक्ल १२ मा हनुमानढोकास्थित भण्डारखाल बगैँचामा भएको दरबारी रक्तपात हो। जंगबहादुर राणा र उनका भाइहरूलाई विष पल्टाएर वा हानेर मार्ने योजनाको भण्डाफोर भएपछि उनका प्रतिद्वन्द्वीहरू दमन गरिएको थियो। यो काण्डले रानी लक्ष्मीदेवीको पतन, दर्जनौँ मृत्यु र शक्तिसन्तुलन कुँवर वंशतर्फ सरेको परिणति देखायो।

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू अद्यावधिक: १२ नोभेम्बर २०२६ ५२७ शब्द · ३ मिनेट स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
सम्पादन गर्नुहोस् इतिहास

भण्डारखाल पर्व वि.सं. १९०३ कात्तिक शुक्ल १२ मा हनुमानढोकाको भण्डारखाल बगैँचामा आयोजित दरबारी भोजका क्रममा घटेको षड्यन्त्र र त्यसपछिको संहारलाई जनाउँछ। सो अवसरमा जंगबहादुर राणा र उनका दाजुभाइहरूलाई विष मिसाइएकाले वा नखाए गोली प्रयोग गरेर मार्ने योजना बनेको थियो। तर गुप्त जानकारी खुलेपछि जंगबहादुरले कठोर कारबाही गर्दै षड्यन्त्रकारी समूहमाथि हमला गराए।

मारिएका वा नियन्त्रणमा परेका

  • वीरध्वज बस्नेत (बस्न्यात खलकका अगुवा)
  • रणभद्र बस्नेत, मानसिंह बस्नेत, समराजित बस्नेत
  • दलमर्दन थापा, वीरकेसर बस्नेत, शक्ति हमाल
  • बागसिंह महत, उमेदसिंह बस्नेत
  • जर्नेल पदधारी बजिरसिंह थापा लगायत अन्य

भाग्न सफल

  • वजीरसिंह भण्डारी
  • अन्य केही सहभागीहरू (कुल १७ जना)

राजनीतिक परिणाम

घटनापछि जंगबहादुरले राजा राजेन्द्र र युवराज सुरेन्द्रको उपस्थितिमा भाइ–भारदारहरूलाई भेला गरी रानी पक्षबाट भएका सबै गोप्य चालबाजीबारे सूचित गरे। त्यही दिन रानी लक्ष्मीदेवीबाट अधिकार खोसियो र उनलाई रणेन्द्र तथा बीरेन्द्रसहित काशीतर्फ देशनिकाला दिइयो। उनीहरूले २१ लाख रुपैयाँ र गरगहना साथ लिए। दरबारको समूह १९०३ मङ्सिर ४ मा बनारसतिर प्रस्थान गरियो।

यस घट्नापछि दरबारभित्रको शक्ति संयोजन निर्णायकरीत्या फेरियो। थापा र पाँडेहरूको कमजोर अवस्थामा पुगेको बल अझै घट्यो र अन्तिम बलिया क्षत्रिय समूह बस्न्यात खलक पनि असह्य चोटमा पर्‍यो। यसै निर्णायक मोडबाट कुँवर वंशको प्रभाव स्थायी रूपमा बलियो बनेको मूल्याङ्कन गरिन्छ।

पुरस्कार, पदस्थापना र अन्य प्रभाव

षड्यन्त्रको खबर पुर्‍याएको योगदानका रूपमा पण्डित विजयराज पाण्डे बडागुरुज्यूमा नियुक्त भए, र यसरी दीर्घकालसम्म आर्याल बाहुनको हातमा रहेको हक कटौती भयो। उनी कश्यप गोत्रीय पाण्डे भएको उल्लेख छ। साथै, सरदार भीमबहादुर पाण्डेको भनाइअनुसार विजयराजले पोखल्डयाङस्थित दामोदर पाण्डेको घर प्राप्त गरेका थिए भन्ने जानकारी पाइन्छ।

भण्डारखालको बगैँचामा भएको यस घटनालाई नै “भण्डारखाल पर्व” नामले चिनिन्छ। यसले दरबारको हिंस्रक उत्तराधिकार सङ्घर्षको चरम रूप देखाउँछ र त्यसको परिणामस्वरूप शक्ति, पदस्थापन तथा निर्वासनका श्रृङ्खला तत्कालै उत्पन्न भए।

सन्दर्भ

  1. नेपाली विकिपिडिया — “भण्डारखाल पर्व” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
नेपाली इतिहासदरबार राजनीतिराणा कालषड्यन्त्रभक्तपुर-काठमाण्डू दरबार

स्रोत र समीक्षाको अवस्था

स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q19681918
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८७/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)

नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।

यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।

यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्

शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “भण्डारखाल पर्व”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/भण्डारखाल_पर्व (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/भण्डारखाल_पर्व · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा

सम्बन्धित लेखहरू

जीवनी

माथवरसिंह थापा

माथवरसिंह थापा (वि.सं. १८५५–१९०२) वि.सं. १९०० पौष १२ देखि १९०२ जेठ ६ सम्म नेपालका मुख्तियार (प्रधानमन्त्री) थिए। उनी श्रीपेच धारण गर्ने प्रथम प्रधानमन्त्री मानिन्छन्, र बेलायती कन्भेन्सनमा…

३ मिनेट पढाइ
इतिहास

नेपाल अधिराज्य

नेपाल अधिराज्य वा गोरखा अधिराज्य वा असल हिन्दुस्तान, दक्षिण एसियाको एक हिन्दू राज्य थियो, जसको गठन वि.सं १८२४ मा नेपालको एकीकरणद्वारा भएको थियो। खस ठकुरी राजपुत मूलको भएको दाबी गर्ने गोरखाका राजा…

३ मिनेट पढाइ
कला र संस्कृति

हनुमान ढोका

हनुमान ढोका वसन्तपुर दरबार क्षेत्रमा अवस्थित काठमाडौँ उपत्यकाको ऐतिहासिक राजदरबार समुच्चय हो, जसको विकास रत्न मल्लदेखि पृथ्वीवीरविक्रम शाहसम्मका शासकले क्रमशः अगाडि बढाए। प्रताप मल्लले १६७२ मा मुख्य…

४ मिनेट पढाइ
जीवनी

राजेन्द्र वीरविक्रम शाह

श्री ५ राजेन्द्र विक्रम शाह वि.सं. १८७० मा जन्मिएका शाहवंशी सम्राट हुन्, जो वि.सं. १८७३ मा तीन वर्षको उमेरमा गद्दीमा बसे। उनको शासनकाल दरबारिया द्वन्द्व, कोत–भण्डारखाल–अलौ जस्ता रक्तपात, र अन्ततः…

३ मिनेट पढाइ
जीवनी

राज्यलक्ष्मी देवी

राज्यलक्ष्मी देवी राजा राजेन्द्रविक्रम शाहकी कान्छी महारानी थिइन्। वि.सं. १९०० मा त्रिशङ्कु शासन अन्त्यपछि राजेन्द्रले उनलाई व्यापक राजकीय अधिकार दिए। उत्तराधिकारमा दखल, गगनसिंहसँग निकटता, कोत पर्व र…

३ मिनेट पढाइ
इतिहास

अलौ पर्व

अलौ पर्व वि.सं. १९०४ साउनतिर पर्सा जिल्लाको अलौ नजिक भएको सशस्त्र झडप हो, जहाँ राजा राजेन्द्र विक्रम शाहका समर्थकहरू र जङ्गबहादुर कुँवरको फौज आमनेसामने भए। भिडन्त छोटो रहे पनि निर्णायक…

२ मिनेट पढाइ