राजेन्द्र वीरविक्रम शाह

राजेन्द्र वीरविक्रम शाह नेपाल अधिराज्यका शाहवंशीय राजा हुन्, जसले वि.सं. १८७३ मा बालक अवस्थामै गद्दी सम्हाले। उनको पालामा दरबारभित्र सत्ता पहुँचका लागि संघर्ष चर्किंदै गएर बहुचर्चित कोत पर्व, भण्डारखाल पर्व र अलौ पर्वजस्ता घटनामा परिणत भयो। अन्ततः उनी राज्यच्युत भई वि.सं. १९०४ देखि १९३८ सम्म शाही बन्दी रहन पुगे, जसले उनको राजनीतिक प्रभाव औपचारिक रूपमै अन्त्य गरायो।

प्रारम्भिक जीवन र राज्यारोहण

राजा गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाहका जेठा पुत्रका रूपमा वि.सं. १८७० मा उनकाे जन्म भएको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. १८७३ मा तीन वर्षकै उमेरमा उनी नेपालका राजा घोषणा भए। नाबालक कालमा राजकाज हजुरआमा ललितत्रिपुरा सुन्दरी र मुख्तियार भिमसेन थापाको संयोजनमा सञ्चालन भयो। पछिखेर महारानी साम्राज्यलक्ष्मीदेवी प्रभावशाली संरक्षकका रूपमा उदाएकी थिइन्।

संरक्षक शासन र थापा–पाँडे द्वन्द्व

शासन प्रारम्भताका भिमसेन थापा अधिनायक शक्तिमा थिए। ललितत्रिपुरा सुन्दरीको मृत्युपछि जेठी रानी साम्राज्यलक्ष्मीदेवी संरक्षिकाको भूमिकामा आउँदा शक्ति सन्तुलन फेरबदल भयो। वि.सं. १८९४ साउन ११ गते राजपरिवारका एक कान्छा राजकुमारको निधनपश्चात् विषकाण्डको आरोप उछालिएको देखिन्छ, जसअन्तर्गत थापा समर्थकहरूलाई पक्राउ गरियो र त्यसपछि रणजङ पाण्डे सेनापति बने। त्यस अवधिमा ईस्ट इण्डिया कम्पनीविरुद्ध कठोर धारणा बढ्दै गएकामा, नेपाली फौजले रामनगर क्षेत्रका ९१ गाउँ लुटेको घटनापछि ब्रिटिश दबाबले रणजङको पदच्यूति गराइयो।

कोत, भण्डारखाल र दरबारिया सङ्घर्ष

कोत पर्वको सन्दर्भमा गगन सिंहको हत्यारा पत्ता लगाउन बोलाइएको भेलामा, रानीतर्फबाट शंका र कारबाहीको आदेशबारे विवाद चर्कियो। राजा राजेन्द्रले शंकित व्यक्तिको पक्षमा निर्दोषताका तर्क राखेर प्रधानमन्त्री फत्तेजंग शाहलाई बोलाउन कोतबाट बाहिरिएपछि, भित्रै व्यापक हत्या–काण्ड भयो। पछि जंगबहादुर राणा उदाउँदै गए र भण्डारखाल पर्वतर्फ घटनाक्रम मोडियो, जहाँ रानी राज्यलक्ष्मीदेवीले युवराज सुरेन्द्र विक्रम शाहलाई हटाई आफ्ना पुत्र रणेन्द्र विक्रम शाहलाई अगाडि ल्याउन दबाब दिएको भनिन्छ। जङ्गबहादुरले त्यस्तो निर्देशन नमानेपछि गरेको षड्यन्त्रको भेद पण्डित विजयराजले खोलेका कारण, रानीको अधिकार खोसिएर देशनिकाला भयो। वि.सं. १९०३ मार्ग कृष्ण पञ्चमीमा राजकीय अधिकार र राज्य सञ्चालनसम्बन्धी लालमोहर युवराज सुरेन्द्रलाई सुम्पिएको उल्लेख स्रोतमा भेटिन्छ।

काशी–योजना, राज्यच्युत र सुरेन्द्रको राज्याभिषेक

राजा काशी जान लागेपछि जङ्गबहादुरविराेधि निर्वासित भारदारहरूसँग उनको समन्वय गहिरियो। गुरुप्रसाद शाह, काजी जगतराम पाँडे र रघुनाथ पण्डितसहितको समूहले जङ्गबहादुरलाई हटाउने योजनामा राजालाई सहमत गराएको विवरण पाइन्छ। राजाको लालमोहरसहित हतियार बोकेर काठमाडौँ पसेका सैनिकहरू किलागलमा पक्राउ परेपछि षड्यन्त्र खुल्यो। त्यसपछि टुडिखेलमा व्यापक सभामार्फत राजेन्द्रलाई अयोग्य ठहर गरी युवराज सुरेन्द्रलाई राजा घोषणा गरियो र सोही रात वि.सं. १९०४ अधिक ज्येष्ठ कृष्ण त्रयोदशीमा सुरेन्द्रको राज्याभिषेक सम्पन्न भएको उल्लेख छ। यसैक्रममा जङ्गबहादुरलाई सर्वाधिकार सम्पन्न मुख्तियारी प्रदान गरिएको थियो।

अलौ पर्व र बन्दी जीवन

आफू रहँदा रहँदै छोरालाई राजा बनाइएको सूचना पाएपछि राजेन्द्र क्रुद्ध भई सानो फौजसहित पर्सातर्फको अलौ पर्वतिर प्रवेश गरे। वि.सं. १९०४ आषाढ शुक्ल पूर्णिमाको बिहान गोरखनाथ पल्टनले अलौस्थित किल्लामा आकस्मिक आक्रमण गरी शिविर विथोल्यो। करिब ३०० जति मानिस मृत्यु भएको र राजेन्द्र पक्राउ परेकाे उल्लेख छ। उनलाई काठमाडौँ ल्याई शाही बन्दी बनाइयो। अर्को विवरणअनुसार सन् १८४७ मा समेत पक्राउ परेर पहिले भक्तपुर र पछि हनुमानढोका दरबारमा बस्न अनुमति पाएको देखिन्छ। यतिबेला पूर्वराजासँग बिना स्वीकृति कसैलाई भेट्न नदिने, उपेन्द्र विक्रम शाहलाई समेत नियन्त्रित भेटको मात्र अनुमति रहने, र राजकीय–परराष्ट्र विषयमा उनीसँग परामर्श नगर्ने कडाइमा राखिएको थियो।

परिवार, सन्तान र मूल्याङ्कन

जेठी रानी साम्राज्यलक्ष्मीदेवीबाट उनका पुत्रहरू सुरेन्द्र विक्रम शाह, उपेन्द्र विक्रम शाह र देवेन्द्र विक्रम शाह थिए। कान्छी रानी राज्यलक्ष्मीदेवीबाट रणेन्द्र विक्रम शाह र विरेन्द्र विक्रम शाह जन्मिएको उल्लेख पाइन्छ। स्रोतका वर्णनअनुसार राजेन्द्र बुद्धिकौशल र राष्ट्रिय भावना भएको तर परिस्थितिबश असहाय बनेका राजा मानिन्छन्। उनको शासन अवधिभर भएका अमानवीय हत्याकाण्ड र देशभक्त व्यक्तिहरूको कठोर दमनका कारण नेपाली इतिहासमा त्यो कालखण्ड अत्यन्त रक्तरन्जित ठहरिएको छ।

मृत्यु र मितिहरूको मतभेद

उनको बन्दी जीवनको अवधि वि.सं. १९०४ देखि १९३८ सम्म बताइए पनि, मृत्यु–सम्बन्धी विवरणमा एकरूपता छैन। कतिपय स्थानमा वि.सं. १९३८ मा बन्दी अवस्थामै निधन भएको भनिएको छ भने अर्को विवरणमा सन् १८८१ जुलाई १० मा भक्तपुर दरबारमा ६७ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको उल्लेख छ। राज्यकालको कुल अवधि “करीब ३१ वर्ष” भन्ने दाबी र मिति दुवैमध्ये पनि स्रोतहरूमा मतभेद देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राजेन्द्र वीरविक्रम शाह”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राजेन्द्र_वीरविक्रम_शाह (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). राजेन्द्र वीरविक्रम शाह [Rajendra Bikram Shah]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राजेन्द्र_वीरविक्रम_शाह

“राजेन्द्र वीरविक्रम शाह [Rajendra Bikram Shah].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राजेन्द्र_वीरविक्रम_शाह. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “राजेन्द्र वीरविक्रम शाह [Rajendra Bikram Shah].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राजेन्द्र_वीरविक्रम_शाह.

@misc{nepaliencyclopedia_444,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {राजेन्द्र वीरविक्रम शाह [Rajendra Bikram Shah]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - राजेन्द्र वीरविक्रम शाह [Rajendra Bikram Shah]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -