गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह

गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह नेपालको सिंहासन संभाल्ने चौथो शासक मानिन्छन्। वि.सं. १८५४ मा जन्मिएर वि.सं. १८५५ मा बालकावस्थामै राजा बनेका उनी दरबारभित्रको सत्ताकीच, बाह्य सम्बन्धको तनाव र कानुनी–प्रशासनिक फेरबदलबीच शासन गरेका थिए। उनको पालामा त्रयी शासनको चलन, आन्तरिक वध–हत्या र सुगौली सन्धिसम्मका प्रसंग देखिए। युवावस्थामै वि.सं. १८७३ मा उनको मृत्यु भयो।

पहिचान र पारिवारिक पृष्ठभूमि

गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह शाह वंशका सदस्य तथा रणबहादुर शाह र कान्तिवतीका सुपुत्र थिए। स्रोतहरूमा आमाको नाम कान्तिवती/कान्तिमति दुवै रूपमा भेटिन्छ। उनले “वीर विक्रम” उपाधि धारण गरेको उल्लेख पाइन्छ। वंशानुगत रूपमा उनी सिंहासनका उत्तराधिकारी भए पनि राज्यकारोबार बाल्यकालमै अन्य प्रभावशाली शक्तिहरूको हातमा थियो।

राज्यारोहण र प्रारम्भिक अवस्था

वि.सं. १८५५ मा डेढ वर्षको उमेरमै उनलाई सिंहासनारूढ गराइएको थियो। बाबु जीवित रहेकै समयमा शासनको मान्यता बलियो पार्न पाल्पाका राजा पृथ्वीपाल सेनबाट राजतिलक ग्रहण गराउने व्यवस्था मिलाइयो। काठमाडौँ आइपुगेका सोही राजालाई शङ्काको आधारमा रणबहादुर शाहले केही समय नजरबन्द गराएको उल्लेख छ। त्रयी शासनको प्रचलन भएको भन्ने संकेत स्रोतमा पाइन्छ, तर यसको संरचना र अवधि बारे विस्तृत विवरण दिइएको छैन।

दरबारभित्रका द्वन्द्व र रक्तपात

महारानी कान्तवतीको वि.सं. १८५६ कार्तिक १९ गते निधनपछि रणबहादुर शाह संन्यासी झैँ बनेर अनियन्त्रित आचरणतर्फ उन्मुख भएको वर्णन भेटिन्छ। बढ्दो अराजकता र गृहकलहको आशङ्काबीच उनी वि.सं. १८५७ जेठ ८ गते पाटन छोडी, जेठ ११ गते सीमा नाघेर, जेठ १७ गते काशी पुगे। वि.सं. १८५९ वैशाख ९ मा कम्पनी सरकारका दूत कप्तान नक्स काठमाडौँ आएर घूसमार्फत प्रभाव जमाउन खोजे पनि असफल भई चैत ८ मा फिर्ता गए; वि.सं. १८६० माघ १३ मा अघिल्लो सन्धि तोडेर रणबहादुरलाई फर्कन दिने निर्णय भयो।

वि.सं. १८६३ वैशाख १४ राति काजी त्रिभुवन प्रधानको घरमा बसेको भारादारी भेलामा रणबहादुर शाहलाई उनका सौतेनी दाइ शेरबहादुर शाहले आक्रमण गरी मारे, सोही घटनामा शेरबहादुर पनि मारिए। त्यसपछिका नियन्त्रणात्मक कदमस्वरूप काजी त्रिभुवन प्रधान, नरसिंह गुरुङ, पृथ्वीपाल सेन र विदुर शाह लगायत धेरै जना संलग्न ठहरिए। पहिलो भण्डारखाल पर्व हनुमानढोकास्थित हनुमानढोका–भण्डारखालतर्फ आयोजित भई एक साता चल्दा ९३ जनासम्म मारिएको दाबी भेटिन्छ; मितिबारे वि.सं. १८६३ वैशाख भन्ने र ‘६४ सालको पर्व’ वि.सं. १८६४ भन्ने दुवै उल्लेख भएकाले स्रोतहरूमा मतभेद छ।

भीमसेन थापाको उदय र सत्ता–सञ्चालन

राजा अल्पायु भएकाले राज्यकारोबारमा राजपरिवारको प्रत्यक्ष प्रभाव घट्दै गयो, र भीमसेन थापा शक्तिशाली अधिनायक बने। उनले बालक राजाबाट मुख्तियार (राजप्रतिनिधि) पद ग्रहण गरेको दाबी छ। सती जाँदा रोकिएकी किशोरी रानी ललित त्रिपुरा सुन्दरीलाई राजमाता र अभिभावक बनाइएपछि शासन व्यवस्थापकीय रूपमा उनीहरूकै सल्लाहमा चल्यो। यस क्रममा दरबारभित्र विरोधी धारलाई कठोर रूपमा दबाइएको विवरण स्रोतमा पाइन्छ।

राजनीतिक तथा कूटनीतिक घटनाक्रम

शासनकालभर धेरै उल्लेख्य प्रसङ्ग घटे। दामोदर पाँडेलाई मृत्युदण्ड दिइएको, वि.सं. १८६२ मा विर्ता फिर्ता (विर्ताहरण) जस्ता कदम चालिएको, र देशको सीमासम्बन्धी विषय चर्चामा रहेको उल्लेख छ। विदेशी मोर्चामा वि.सं. १८७०–७२ बीच नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध चलेको र वि.सं. १८७२ मा सुगौली सन्धि भएकाे दाबी प्रस्तुत गरिएको छ। यी मितिहरूकै आधारमा युद्ध–सन्धिको परिप्रेक्ष्य बुझिने भए पनि केही विवरणहरूबारे फरक मत रहने सम्भावनाबाट स्रोत स्वयं अवगत गराउँछ।

शिक्षा र कृतित्व

राजाका लागि पठन–पाठनको व्यवस्थित पाठ्यक्रम बनाइयो र राजगुरु रङ्गनाथ पौडेलले ‘राजविधानसार’ ग्रन्थ तयार गरी अध्यापन गराएको उल्लेख छ। वि.सं. १८६९ मा विद्वानहरूको सल्लाहमा उनले ‘सत्कर्म–रत्नावली’ नामक कृति लेखे, जसको उद्देश्य आर्य सनातन धर्मअनुसार कर्मकाण्ड र आचरणलाई परम्परागत शास्त्रसम्बद्ध ढाँचामै विन्यस्त गर्नु थियो।

निधन र उत्तराधिकार

गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाहको निधन वि.सं. १८७३ मा २० वर्षको उमेरमा भयो। मृत्युका कारणबारे स्रोतहरूमा ‘सितला रोग’ र ‘विफर’ दुवै किसिमका उल्लेख भेटिएकाले मतभेद रहन्छ। राजसिंहासन १८ दिन रिक्त रहेपछि उनका ज्येष्ठ पुत्र युवराज राजेन्द्रलाई राज्यारोहण गराइयो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गीर्वाणयुद्ध_विक्रम_शाह (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह [Girvan Yuddha Bikram Shah]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गीर्वाणयुद्ध_विक्रम_शाह

“गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह [Girvan Yuddha Bikram Shah].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गीर्वाणयुद्ध_विक्रम_शाह. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह [Girvan Yuddha Bikram Shah].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गीर्वाणयुद्ध_विक्रम_शाह.

@misc{nepaliencyclopedia_564,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह [Girvan Yuddha Bikram Shah]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह [Girvan Yuddha Bikram Shah]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -