ललित त्रिपुरा सुन्दरी

ललित त्रिपुरा सुन्दरी नेपालका दरबार–राजनीति र साहित्य दुवै क्षेत्रमा पहिचान कायम गरिएकी राजकन्या तथा रानी हुन्। उनलाई नेपाली भाषामा रचना छापिएको पहिलो महिला स्रष्टा मानिन्छ, जसको प्रमुख कृति ‘राजधर्म’ संस्कृतबाट गरिएको अनुवाद हो। उनी रणबहादुर शाहकी कान्छी पत्नी, नाबालक राजा गिर्वाणयुद्ध विक्रम शाह र पछि राजेन्द्र विक्रम शाहकी संरक्षक राजमाता बनेकी थिइन्। काठमाडौँ उपत्यकामा त्रिपुरेश्वर मन्दिर, बागमती पुल, धरहरा र सुन्धारा जस्ता सार्वजनिक निर्माण उनका नामसँग सम्बद्ध छन्।

उत्पत्ति र पारिवारिक पृष्ठभूमि

उनको जन्म वि.सं. १८५० मा काजी नयनसिंह थापाको परिवारमा भएको थियो। उनी बगाले थापा वंशकी छोरी मानिन्छिन्। ललित त्रिपुरा सुन्दरी भीमसेन थापाकी भतिजी र प्रधानमन्त्री माथवरसिंह थापाकी सहोदर थिइन्। यिनै थापा खलकको दरबारमा बलियो प्रभावको सन्दर्भमा उनको वैवाहिक सम्बन्धले राजनीतिक अर्थ पनि बोकेको देखिन्छ।

विवाह, दरबारीय परिप्रेक्ष्य र अभिभावक शासन

उनी र रणबहादुर शाहको विवाह वि.सं. १८६२ फागुन २६ गते सम्पन्न भएको उल्लेख पाइन्छ। त्यतिबेला राजा काशीबाट फर्केका थिए, र केही इतिहासकारले उनको किशोरावस्थासम्बन्धी विवादास्पद मत राखेका छन्। राजाको हत्या पश्चात् भीमसेन थापाले दरबारका प्रतिद्वन्द्वीहरू हटाउँदै सत्तामा प्रभाव जमाए। त्यस अवधिमा रानीलाई सती हुनबाट रोक्दै राजमाताको मान दिएर नाबालक गिर्वाणयुद्ध विक्रम शाहका अभिभावकका रूपमा नियुक्त गरियो। गिर्वाणयुद्ध निधन भएपछि उत्तराधिकारी राजेन्द्र विक्रम शाहका लागि पनि उनी नायबका रूपमा प्रस्तुत भइन्, र लामो अवधिसम्म राज्य–निर्णयमा थापाहरूको पकड मजबुत रह्यो।

प्रशासनिक तथा धार्मिक–सामाजिक कार्य

ललित त्रिपुरा सुन्दरीले काठमाडौँका धार्मिक तथा सार्वजनिक संरचनामा सक्रियता देखाइन्। त्रिपुरेश्वरस्थित मन्दिर निर्माण वि.सं. १८७४ देखि सुरु भई १८७७ मा सम्पन्न भएको बताइन्छ, जसले त्रिपुरेश्वर क्षेत्रको सांस्कृतिक केन्द्रितालाई बलियो बनायो। उनले वि.सं. १८६७ मा बागमती नदी माथिको पुलको शिलान्यास गरिन् र वि.सं. १८६८ मा निर्माण सकिएको दाबी शिलालेखमा भेटिन्छ। गोरखास्थित गोरखनाथलाई वि.सं. १८६९ मा घण्टा अर्पण गरिएको, र वि.सं. १८८० मा गुह्येश्वरी क्षेत्रमा सिंहस्तम्भ सम्बन्धी अभिलेख भएको उल्लेख छ। वि.सं. १८८८ मा पशुपतिनाथ मन्दिरका लागि ३०० धार्नी तौलको धातु–घण्टा चढाएको जानकारी समेत पाइन्छ। रिडीमा ‘सत्येश्वर महादेव’ मन्दिर निर्माण, पशुपतिनाथको देवल गुठी र गोरखामा गोरखकाली गुठी स्थापना पनि उनको नामसँग जोडिएका छन्।

काठमाडौँका स्मारक: धरहरा र सुन्धारा

उनको पालामा काठमाडौँमा महत्वपूर्ण शिल्प–निर्माण सम्पन्न भए। वि.सं. १८८२ मा गजुरसहितको धरहरा बनाएको शिलालेखीय प्रमाण उद्धृत गरिएको छ। त्यस्तै सुन्धाराको निर्माण उनीद्वारा गराइएका रूपमा मकरमुखयुक्त धातु–शिलालेखले साक्ष्य दिन्छ, जसमा वि.सं. १८८५ को मिति अंकित छ। यी संरचनाले उनको धार्मिक आस्था मात्र होइन, शहरी पूर्वाधारप्रति देखिएको रुचि पनि प्रतिविम्बित गर्छन्।

साहित्यिक योगदान र कृतिसंरक्षण

उनी संस्कृत र नेपाली दुवै भाषामा लेख्थिन् र दरबारमा लेखक तथा कविलाई संरक्षण दिने गर्थिन्। नेपाली भाषामा अनुवादित ‘राजधर्म’ वि.सं. १८८१ मा तयार भएको कृति मानिन्छ, जसलाई इतिहासविद्हरूले भाषिक र शैलीगत दृष्टिले प्रशंसनीय बताएका छन्। यो ग्रन्थ वि.सं. २०१९ मा जगदम्बा प्रकाशनबाट लेखक परिचय स्पष्ट नभएको अवस्थामा छापियो, पछि नइ प्रकाशनले वि.सं. २०६४ मा पुनःप्रकाशन गरी जीवनवृत्तसमेत संलग्न गरेको उल्लेख छ। यस कृतिले ७२६ पृष्ठमा आधारित विस्तृत प्रस्तुति दिन्छ। इतिहासविद् दिनेशराज पन्तले यसलाई नेपाली भाषाको गौरवसाथ सम्बन्धित गरेका छन्, र उनीद्वारा दीइएको लेखक–संरक्षणले साहित्यिक वातावरण सुदृढ भएको भनाइ भेटिन्छ। उनका सौतेनी छोरा गिर्वाणयुद्ध विक्रम शाह र नाति राजेन्द्र विक्रम शाहले पनि तीन–तीन कृति लेखेको उल्लेख भेटिन्छ।

काशी–ललिताघाट र नेपाली सम्पदा

उनले भारतको वाराणसीस्थित ललिताघाट र त्यहाँको नेपाली मन्दिर निर्माण/जीर्णोद्धार गराएको प्रसङ्ग पनि भेटिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा त्यही क्षेत्रमा सम्पदा–व्यवस्थापनसम्बन्धी विवाद, स्थानीय व्यक्तिबाट अतिक्रमणको आशङ्का र सम्बन्धित निकायहरूलाई लेखिएका निवेदनहरूको चर्चा सन्दर्भ–अभिलेखमा उद्धृत छन्। यी विवरणहरू उक्त सम्पदालाई नेपाल–भारत बीचको साझा सांस्कृतिक सम्पर्कबिन्दुका रूपमा राख्ने प्रश्नसँग जोडिएका देखिन्छन्।

निधन र विरासत

उनी वि.सं. १८८८ चैत १६ गते बिफरका कारण दिवंगत भइन्। उनको निधनपछि भीमसेन थापाको प्रभाव क्रमशः कमजोर हुँदै गएको उल्लेख पाइन्छ। काठमाडौँका मन्दिर, पुल र जलाधारदेखि साहित्यिक कृतिसम्म उनको नामले ओतप्रोत छ, र नेपाली साहित्यमा महिलाको आरम्भिक उपस्थिति स्थापित गर्न उनका प्रयासहरू उल्लेखनीय ठहरिन्छन्। उनका व्यक्तित्व–पाटाहरूमा योगी नरहरिनाथ, मदनमणि दीक्षित, सत्यमोहन जोशी लगायतका पात्रहरूले टिप्पणी गरेका कृति–समालोचनाहरू उद्धृत छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “ललित त्रिपुरा सुन्दरी”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ललित_त्रिपुरा_सुन्दरी (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). ललित त्रिपुरा सुन्दरी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ललित_त्रिपुरा_सुन्दरी

“ललित त्रिपुरा सुन्दरी.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ललित_त्रिपुरा_सुन्दरी. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “ललित त्रिपुरा सुन्दरी.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ललित_त्रिपुरा_सुन्दरी.

@misc{nepaliencyclopedia_519,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {ललित त्रिपुरा सुन्दरी},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%80},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - ललित त्रिपुरा सुन्दरी
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%80
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -