शाह वंश

शाह वंश गोरखाको राजघराना र पछि एकीकृत नेपाल अधिराज्यका शासक परिवारका रूपमा परिचित छ। यस वंशले सन् १५५९ देखि १७६८ सम्म गोरखा राज्यमा शासन गरे र सन् १७६८ पछि नेपाल अधिराज्यको नेतृत्व सम्हाल्यो। पृथ्वीनारायण शाहको उपत्यका विजयसँगै एकीकरणको प्रक्रिया मूर्त रूप लियो र राजतन्त्र २००८ मे २८ मा अन्त्य भएको मानिन्छ।

उत्पत्ति र वंशपरम्पराबारे विवाद

शाह वंशको आरम्भ, गोत्र र मूल थलोबारे एकमत छैन। केही वर्णनले भारतको चितौडबाट आक्रमणका कारण नेपालतर्फ सरेको वंशलाई यस परिवारका पूर्खासँग जोड्छन्, तर गोत्र मिलान नहुँदा सो दाबी प्रश्नित छ। अर्को धाराले गडवाल राज्यका राजकुमार शिवराज शाह अर्घामा सन् १४९० तिर सत्तामा उक्लिएको प्रसङ्ग जोड्छ। कास्कीका राजा कुलमण्डन खाँले दिल्लीबाट ‘शाह’ उपाधि पाएको भनाइ समेत पाइन्छ, तर त्यतिबेला दिल्लीमा मुस्लिम सुल्तानहरूको आधिपत्य रहेकाले यस्तो उपाधि प्राप्तिको कथा अविश्वसनीय ठानिएको छ।

केही इतिहासकार र लेखकहरू—जसमध्ये हेमिल्टन, भेन्सिटार्ट, डोरबहादुर विष्ट लगायतका नाम उद्धृत गरिएका छन्—ले शाह वंशको पहिचानलाई ठकुरीसँगै मगर समुदायसम्बन्धी तर्कसँग गाँसेका छन्। स्वयं पृथ्वीनारायणले आफूलाई ‘मगरातको राजा’ भनी परिभाषित गरेको उल्लेख छ। यस्ता अभिलेख र मौखिक परम्पराले जातीय मूल पहिचानबारे बहस खुला रहेको देखाउँछ।

प्रारम्भिक राज्य र कास्की–लमजुङको सन्दर्भ

गोरखा उदय अघिसम्म गण्डकी क्षेत्रमा चौबिसे राज्यको प्रभाव थियो। कास्कीमा आफ्नो प्रभुत्व देखाएपछि त्यही वंशलाई आदर्श मान्दै लमजुङले कास्कीका राजा कुलमण्डन खाँका छोरा यशोब्रम्ह शाहलाई राजगद्दीमा बोलाएको वर्णन भेटिन्छ। यसरी कास्की–लमजुङ–गोरखा रेखाको सम्बन्धीयता शाह वंशको समयक्रममा जोडिएको देखिन्छ।

गोर्खा राज्यको स्थापना

यशोब्रम्ह शाहका कान्छा छोरा द्रव्य शाहले सन् १५५८ मा लिगलिगकोटका घले शासकहरूको प्रभुत्व टुटाउँदै, सन् १५५९ (वि.सं. १६१६) मा गोरखा राज्य स्थापना गरेको भनिन्छ। लिगलिगकोटमा दौड परम्पराले राजा चयन गर्ने चलन रहेको बेला उनले आकस्मिक रणनीतिबाट बलियो पकड जमाए। त्यसपछि गोरखामाथिको प्रारम्भिक आक्रमण लामो घेराबन्दीसहित चले पनि पुनर्संयोजनपछि द्रव्य शाह समर्थित थापा, भुसाल, मास्के, राना आदि सैन्य समूह र प्रमुख सल्लाहकारहरूको सहयोगमा राज्यारोहण सम्भव भयो।

काठमाडौँ उपत्यका अभियान

पुरानो वाणिज्य र राजनीतिक केन्द्र भएको काठमाडौँ उपत्यकाप्रति धेरैको चासो थियो। नरभूपाल शाहले सन् १७३७ मा काठमाडौँतर्फ गरेको अभियान असफल रह्यो। त्यसपछि युवराज अवस्थामा रहेका पृथ्वीनारायण शाहले सन् १७४१ मा उपत्यकाको अवलोकन गरी भक्तपुरका राजकुमारसँग मितेरी र जयप्रकाश मल्लसँग निकटता बढाए।

सन् १७४३ मा नुवाकोटतर्फको पहिलो आक्रमण सफल भएन। अर्को वर्ष १७४४ सेप्टेम्बर २६ का दिन नुवाकोट जितिएपछि उपत्यका घेर्ने रणनीति अगाडि बढाइयो। १७४६ तिर वरपरका राज्यहरू कब्जामा लिइए। १७५७ मे २८ मा कीर्तिपुरमाथिको ठूलो आक्रमण पराजयमा टुंगियो। १७६४ सेप्टेम्बर २६ को द्वन्द्वमा पनि कीर्तिपुरले प्रतिरक्षा कायम राख्यो, तर १७६५ मा गोर्खाली पक्षले सो क्षेत्र आफ्नो नियन्त्रणमा लिन सफल भयो। अन्ततः १७६८ सेप्टेम्बर २५ का दिन इन्द्र जात्राको अवसरमा काठमाडौँ पतन भयो; १७६८ अक्टोबर ६ मा पाटन र १७६९ नोभेम्बर १३ मा भक्तपुर समेत अधीनमा आइपरे।

एकीकरणको निरन्तरता र भूसीमाको रूपान्तरण

उपत्यका जितेपछि एकीकरणको जग बसाल्ने कार्य पृथ्वीनारायण शाहले गरे। त्यसपछि बहादुर शाह र राजेन्द्र लक्ष्मीको पालामा अभियान अघि बढाइयो। जंग बहादुर राणाको कालखण्डमा नेपालको नक्सा फेरिन जारी रह्यो। १८१६ को सुगौली सन्धिपछि एक हिस्साभूमि गुम्यो। १८५७ को सिपाही विद्रोह १८५७मा दिएको सहयोगको बदलामा कैलाली, कञ्चनपुर, दाङ, देउखुरी फिर्ता आएको उल्लेख पाइन्छ।

शासन–संस्कृति र उपाधि

शाहकालीन दरबारमा ‘श्री ५ महाराजाधिराज’ जस्ता उपाधि चलनमा थिए। परिवारको आदर्श वाक्य “विद्या मै छ महाशक्ति; कर्म मै छ सुपूजन” भनी उद्धृत गरिएको छ। शाही परिवारसँग सम्बन्धित चौतारिया शाखा पनि उल्लेखित छ, जसले प्रशासन र दरबारका उच्च तहमा महत्त्वपूर्ण भूमिका वहन गरेको देखिन्छ।

राजतन्त्रको अवसान र कारणबारे मूल्याङ्कन

शाह राजतन्त्र २०६५ जेठ १५ (२००८ मे २८) मा समाप्त भयो। केही विश्लेषणले एकीकरणका मुख्य योगदानकर्तामाथिको उपेक्षा, गण्डकी, राप्ती, सुदूर पश्चिम, मध्य पहाड र तराई समुदायबीचको विभाजन, तथा सांस्कृतिक–आर्थिक असमानतालाई दीर्घकालीन अस्थिरताका कारणका रूपमा व्याख्या गर्छन्। स्रोतहरूमा यस्ता आन्तरिक कारणहरूको वजनबारे मतभेद छ, तर एकीकरणले भौगोलिक रूपान्तरण गरे पनि समाजिक–आर्थिक एकीकरण अपूर्ण रहनु यस वंशको अन्तिम चरणको प्रमुख परिप्रेक्ष्यका रूपमा प्रस्तुत भएको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “शाह वंश।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9_%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). शाह वंश. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9_%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6

@misc{ne_166,
  title = {शाह वंश},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9_%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}