सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह

सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह वि.सं. १८८३ मा जन्मेका शाहवंशीय सम्राट हुन्, जसलाई वि.सं. १९०४ वैशाख ३ मा जंग बहादुर राणाको पहलमा सिंहासनमा राखियो। सोही वर्ष वैशाख ३१ मा विधिपूर्वक राज्याभिषेक सम्पन्न भयो। पञ्जापत्रमार्फत सर्वोच्च अधिकार श्री ३ तर्फ सरेपछि राजा औपचारिक शिरमौर मात्र रहे। इष्ट इन्डिया कम्पनीबाट वि.सं. १९०४ आश्विनमा औपचारिक मान्यता प्राप्त भयो र वि.सं. १९३८ जेठ ६ मा उनकाे देहावसान भयो।

प्रारम्भिक जीवन र परिवार

सुरेन्द्रको जन्म वि.सं. १८८३ आश्विन २० मा राजेन्द्र विक्रम शाहका ज्येष्ठ पुत्रका रूपमा भयो। उनकी आमा साम्राज्यलक्ष्मी देवी शाह भएकी थिइन्। बाल्यकालमै उनलाई राजप्रतिनिधिको हैसियतमा दरबारमा उभ्याइएकै बेला उनका पिता काशीतर्फ गएका थिए। परिवारिक शोकपछिको अवस्थाले उनकाे स्वभाव कडिनु र दरबार तथा जनजीवनमा प्रभाव पार्नु स्रोतहरूमा उल्लेखित छ।

युवराजकाल र दरबारी राजनीति

युवराज अवस्थामा उनको क्रोधी बानीबारे वर्णन पाइन्छ, र एक समय काठमाडौँमा जनतामाथि कठोर व्यवहार गरेको भनाइ कतिपय विवरणमा भेटिन्छ। सुरक्षाध्यक्षका रूपमा रहेकै बेला जंग बहादुर राणाले साहसिक आदेश मान्नुपरेका घटनाहरू उल्लेख छन्, जसमा त्रिशूली नदीमा घोडासहित कुद्न लगाइएको, धरहराबाट हाम्फाल्न भनिएको र गहिरो इनारमा पस्न लगाइएकोजस्ता प्रसङ्ग समेटिन्छन्। कान्छी रानी राज्यलक्ष्मी देवीले युवराजलाई हटाएर आफ्नो छोरा रणेन्द्र विक्रम शाहलाई राजगद्दीमा उडाउन खोजेको दाबी पाइन्छ। त्यही खटापटीबीच माथवर सिंह थापाले युवराजको हत्या अस्वीकार गरेपछि, स्रोतअनुसार, रानीकै इच्छा पूरा गर्न उनका भान्जा जंगबहादुरबाट माथवरको हत्या गराइयो। त्यसपछि रानी र गगन सिंहको निकटता, गगन सिंहको हत्या, कोत पर्व र भण्डारखाल काण्ड जस्ता उथलपुथल घटे।

नानी महाराजधिराज र अधिकारको द्वैधता

युवराजको उग्रता शान्त पार्ने उद्देश्यले राजेन्द्रले वि.सं. १८९९ मा उनलाई “नानी महाराजधिराज” पदवी दिए र शासनमा सहभागी गराए। त्यसबाट आदेश पालना कसको गर्ने भन्ने अनिर्णय उत्पन्न भयो—श्री ५, नानी महाराज, वा कान्छी महारानीमध्ये को प्राथमिक हुने भन्ने विषयमा दरबार अलमलिएको स्रोतमा उद्धृत छ। सोही वर्ष पौषतिर भारदारहरूले दफ्तरका गुनासा लिएर राजेन्द्रसमक्ष पुगे, तर प्रभाव नदेखिएपछि हनुमानढोका दरबारमा लिखित बिन्तिपत्र चढाई अधिकार एकै ठाउँमा केन्द्रित गर्न माग गरे। त्यसअनुसार वि.सं. १८९९ (५ जनवरी) मा राजेन्द्रले कान्छी महारानी राज्यलक्ष्मीलाई दरबारसहितको सम्पूर्ण राजकीय अधिकार दिए, तर राजपरिवारलाई सजाय दिन नपाउने अर्को प्रावधान राखियो।

भण्डारखालपछिको मोड र राजप्रतिनिधि

भण्डारखाल काण्डपछि, जंगबहादुरले हनुमानढोकामा भारादारी बसालेर रानीको विरुद्ध मुद्दा चलाए। राजेन्द्र विक्रम शाह र युवराज सुरेन्द्रको उपस्थितिमा, रानीलाई दोषी ठहर गर्दै शक्तिच्युत गरी देशनिकाला गर्ने सामूहिक निर्णय गरियो। त्यसपछि वि.सं. १९०३ मार्ग कृष्ण पञ्चमी आइतबार, राजेन्द्रबाट जारी लालमोहरले राज्य सञ्चालनका विशेषाधिकार युवराज सुरेन्द्रलाई प्रदान गरियो। भोलिपल्टै राजा राजेन्द्र र रानी राज्यलक्ष्मी काशी जाने उद्देश्यले दरबार छाडेर मखनटोलको एकदेव वैद्यको घरमा गए।

सिंहासनारोहण, पञ्जापत्र र बाह्य मान्यता

वि.सं. १९०४ वैशाख ३ मा जंग बहादुर राणाले राजेन्द्रलाई पदच्युत गराई सुरेन्द्रलाई सिंहासनारूढ गराए। विधिवत् राज्याभिषेक वि.सं. १९०४ वैशाख ३१, अधिक ज्येष्ठ कृष्ण त्रयोदशी, बुधबार राति करिब साढे आठ बजे सम्पन्न भयो (ई. १२ मे १८४७)। त्यस अवसरमा दरबारका दाम-खिलत तथा दोसल्ला वितरण भए र जंगबहादुरलाई सन्तानदरसन्तान कायम रहने गरी सर्वाधिकार सम्पन्न मुख्तियारको लालमोहर दिइयो। अर्काे दिन ३७० जना भाइभारदार र अफिसरले हस्ताक्षर गरेको पत्र ब्रिटिस लिगेसनमार्फत इष्ट इन्डिया कम्पनीका गभर्नर जनरलतर्फ पठाइयो। कम्पनीले वि.सं. १९०४ आश्विनमा सुरेन्द्रको राजकीय हैसियतलाई मान्यता दियो (ई. अक्टोबर १, १८४७)। पञ्जापत्रपछि राज्यसत्ता औपचारिक रूपमा श्री ५ बाट श्री ३ तर्फ गएको उल्लेख छ, र सुरुमा बेलायती तथा राणा दुवैप्रति असहमत देखिएका राजा अधिकारविहीन स्थितिमा सीमित रहे।

निधन र उत्तराधिकार

सुरेन्द्रको निधन वि.सं. १९३८ जेठ ६ मा भयो। उनको निधनपश्चात् नाति पृथीवीरविक्रम शाहलाई नेपाल अधिराज्यको राजसिंहासनमा स्थापित गरियो। करिब दुई महिनापछि, नजरबन्दमा रहेका उनका पिता राजेन्द्र विक्रम शाहको देहावसान वि.सं. १९३८ श्रावण ३० मा भएको उल्लेख छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सुरेन्द्र_वीरविक्रम_शाह (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह [Surendra Bir Bikram Shah]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सुरेन्द्र_वीरविक्रम_शाह

“सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह [Surendra Bir Bikram Shah].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सुरेन्द्र_वीरविक्रम_शाह. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह [Surendra Bir Bikram Shah].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सुरेन्द्र_वीरविक्रम_शाह.

@misc{nepaliencyclopedia_510,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह [Surendra Bir Bikram Shah]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह [Surendra Bir Bikram Shah]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -