हनुमानढोका सङ्ग्रहालय

हनुमानढोका सङ्ग्रहालय हनुमान ढोका दरबारको भित्री भागमा रहेको, ऐतिहासिक र शाही सम्पदाका नमूनाहरू प्रदर्शित गर्ने केन्द्रीय सङ्ग्रहस्थल हो। यो संग्रह काठमाण्डौ दरबार क्षेत्रको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक अवयव मानिन्छ र नेपाल सरकारको व्यवस्थापनमा सञ्चालित छ। दरबारको नाम मुख्य प्रवेशद्वार नजिक रहेको हनुमानको पत्थरप्रतिमासँग जोडिन्छ, जसबाट ‘ढोका’ शब्द प्रवेशद्वारलाई जनाउँछ। दरबार परिसर करिब ५ एकडमा फैलिएको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

दरबारका पूर्वी भागका पुराना संरचनाहरू १६ औं शताब्दीको मध्यतिरका मानिन्छन्, र १७ औं शताब्दीमा प्रताप मल्लले मन्दिर र आँगनहरू थप्दै विस्तार गरेका थिए। दक्षिण–पूर्वी भागमा १७६८ मा पृथ्वी नारायण शाहले चारवटा निगरानी टावर जोडाएका थिए। शाही परिवार सन् १८८६ सम्म यहीं बसोबास गरेर पछि नारायणहिटी दरबारतर्फ सरेका थिए। यस ऐतिहासिक तहभित्र नै आजको सङ्ग्रहालयका कक्षहरू अवस्थित छन्।

स्थान र संरचनात्मक सन्दर्भ

सङ्ग्रहालय दरबारका आँगनमध्येको प्रमुख नासल चोक वरिपरि विकसित छ। नासल चोकको दक्षिणतर्फ नौतलेको बसन्तपुर टावर रहेको छ, जसको किनाराहरूमा सूक्ष्म काठकला देखिन्छ। यही चोकमा सन् १९७५ मा वीरेन्द्रको राजाभिषेक समारोह सम्पन्न भएको उल्लेख भेटिन्छ। नासल चोक नजिकै खुला बरन्डामा देखिने सुनौलो महाविष्णुका आकृतिहरू त्यही क्षेत्रकै भग्नावशेष र पुनर्स्थापनाको सन्दर्भसँग सम्बन्धित छन्।

प्रमुख प्रदर्शनी र कक्ष

नासल चोकको पश्चिमपट्टि रहेको त्रिभुवन सङ्ग्रहालयमा त्रिभुवनसँग सम्बन्धित विरासत सामग्री राखिएका छन्। यहाँ उत्कृष्ट पत्थरकला, विभिन्न प्रकारका सिंहासन, राज्याभिषेकसँग सम्बन्धित वस्तु, हतियार, पारम्परिक फर्निचर, काठका देवालयका नक्काशी र सिक्का–प्रदर्शनमा प्रयोग गरिएका आभूषणहरू हेर्न सकिन्छ। राजा त्रिभुवनको शयनकक्ष र अध्ययनकक्षलाई पुनःनिर्माण गरी व्यक्तिगत वस्तुसहित प्रदर्शनीको रूपमा जगेर्ना गरिएको छ।

आँगनको दक्षिण–पूर्व कुनामा अवस्थित राजा महेन्द्र मेमोरियल सङ्ग्रहालयमा राजा महेन्द्रसँग सम्बन्धित सामग्री सँगालिएका छन्, जहाँ दुईवटा सिंहासन पनि प्रदर्शित छन्। यी कक्षहरू मिलेर हनुमानढोका सङ्ग्रहालयको मूल प्रदर्शनी संयोजन बनेको छ।

हनुमान ढोका र सम्बद्ध कृतिहरू

दरबार स्क्वायरको पश्चिमपट्टि पर्ने ‘हनुमान ढोका’ मूल प्रवेशद्वारको रक्षाका रूपमा १६७२ मा प्रतिष्ठित हनुमानको मूर्ति उभिएको छ। मूर्तिलाई रातो बस्त्र र छाताले आच्छादित गरिएको देखिन्छ, र अनुहारमा रातो लेपनको छाप लगाइन्छ। यिनै ढोकानजिक, शिलालेखका आधारमा प्रताप मल्लसँग सम्बन्धित मानेको नरसिंहको पत्थरकला अवस्थित छ।

चोकहरू र धार्मिक संरचनाहरू

मूल चोक तलेजु भवानीलाई समर्पित दुईतले आँगन हो, जहाँ धार्मिक अनुष्ठानहरू प्रमुखतापूर्वक सम्पन्न हुने उल्लेख पाइन्छ। यहाँ दक्षिणतर्फको तलेजु मन्दिर सुनौलो तोरणसहित अवस्थित छ र दशैंका अवसरमा देवीको प्रतिमा यहीं स्थानान्तरण गरिने प्रथा उल्लेखित छ। देगु तलेजु मन्दिर शिव सिंह मल्लद्वारा निर्मित तीनतले संरचना हो।

नासल चोकको उत्तरतर्फ रहेको मोहन चोक १६४९ मा आवासीय प्रयोजनका लागि बनेको मानिन्छ। यसको मध्यभागमा सुनौलो ‘सूर्य धारा’ नामक जलस्रोत छ, जसलाई बुढानीलकण्ठतिरबाट आउने धारासँग जोडिएको किम्वदन्तीले वर्णन गर्छ। यस चोकको उत्तरपट्टि सुन्दरी चोक अवस्थित छ।

शिलालेख र किम्वदन्ती

दरबारबाहिर देखिने बहुभाषिक शिलालेख १५ भाषामा कुँदिएको भनिन्छ। किंवदन्तीअनुसार, सबै भाषाहरू पूरा पढिएमा पत्थरका गोलकबीचबाट दूध निस्कने विश्वास छ। यस्ता प्रसंगहरूले दरबार परिसरको सांस्कृतिक वैभवलाई थप रोचक बनाउँछन्।

प्राकृतिक विपत्ति र संरक्षण

सन् २०१५ को २०१५ को भूकम्पले दरबारका ठूलो भागमा क्षति पुर्‍यायो, जसको प्रभाव सङ्ग्रहालय पर्ने कक्षहरूमा पनि देखियो। यसअघि १९३४ को १९३४ को नेपाल–बिहार भूकम्पका कारण पूर्वतिरको महाविष्णु मन्दिर नष्ट भएको र त्यसको सुनौलो प्रतिमा हाल खुला बरन्डाबाट अवलोकन गर्न मिल्ने उल्लेख छ। यस्ता विपत्तिपछि संरचनाको जगेर्ना र प्रदर्शनीको पुनर्संयोजन निरन्तर प्रक्रियाको रूपमा अघि बढाइएको छ।

प्रशासन र नामव्युत्पत्ति

हनुमानढोका सङ्ग्रहालय नेपाल सरकारको मातहत सञ्चालनमा छ। दरबार तथा सङ्ग्रहालयको नाम मुख्य ढोकामा रहेको हनुमानको पत्थरप्रतिमासँग जोडिएको मानिन्छ, जसले प्रवेशद्वारको रक्षाको प्रतीकात्मक अर्थ जनाउँछ। काठमाण्डौ उपत्यकाको ऐतिहासिक केन्द्रमा अवस्थित यो सङ्ग्रहालय दरबार परिसरको सांस्कृतिक तहहरू अनुभव गराउने प्रवेशबिन्दुका रूपमा स्थापित छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “हनुमानढोका सङ्ग्रहालय”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हनुमानढोका_सङ्ग्रहालय (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). हनुमानढोका सङ्ग्रहालय. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हनुमानढोका_सङ्ग्रहालय

“हनुमानढोका सङ्ग्रहालय.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हनुमानढोका_सङ्ग्रहालय. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “हनुमानढोका सङ्ग्रहालय.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हनुमानढोका_सङ्ग्रहालय.

@misc{nepaliencyclopedia_798,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {हनुमानढोका सङ्ग्रहालय},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - हनुमानढोका सङ्ग्रहालय
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -