रणोद्दीपसिंह कुँवर

रणोद्दीपसिंह कुँवर (रणोद्दिप सिंह बहादुर कुँवर राणा) वि.सं. १९३३ देखि १९४२ सम्म राणा शासनका दोस्रो श्री ३ महाराज तथा प्रधानमन्त्री बने। जङ्गबहादुर राणाको मृत्युपछि स्थापन गरिएको उत्तराधिकार व्यवस्थाअनुसार उनी सत्तामा आएका थिए। सत्ता सुदृढिकरणसँगै उनले ‘बिजुली गारद’ जस्तो विशेष सुरक्षा बल खडा गरे र वि.सं. १९३५ मा नेपाल हुलाक सेवा प्रारम्भ गराए। सन् १८८४ मा आफ्नै भतिजाहरूको गोली लागेर उनकाे मृत्यु भयो।

जीवनवृत्त र पारिवारिक पृष्ठभूमि

रणोद्दीपसिंह काजी बालनरसिंह कुँवरका सातौँ पुत्र र गणेशकुमारीका पाँचौँ सन्तानका रूपमा जन्मिएका हुन्। उनी निःसन्तान रहेकाले भतिजा ध्वज नरसिंह राणालाई धर्मपुत्र स्वीकार गरेका थिए। धार्मिक प्रवृत्तिका रूपमा चिनिने उनी पारिवारिक वंशपरम्पराप्रति सम्मानशील मानिन्थे।

सत्तारोहण र सत्ता–व्यवस्था

वि.सं. १९३३ मा पत्थरघट्टामा जङ्गबहादुर राणाको निधनपछि, तत्कालीन शक्ति समीकरणअनुसार रणोद्दीपसिंहले श्री ३ महाराज र प्रधानमन्त्री दुवै पद ग्रहण गरे। सो प्रक्रियामा धीर शमशेर जङ्गबहादुर राणाको सक्रियताले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको उल्लेख पाइन्छ। रणोद्दीपसिंह नीति–प्रशासनमा सतर्क भए पनि राजनीतिक जालझेलबाट दूरीमा रहने, शीघ्र विश्वास गर्ने स्वभावका थिए भन्ने वर्णन भेटिन्छ। उनी सुधारवादी धारतर्फ खासै उन्मुख नदेखिए पनि, थापाथलीस्थित दरबार अङ्ग्रेजी विद्यालयलाई रानीपोखरीको पश्चिमतर्फ स्थानान्तरण गराइएको थियो।

कालान्तरमा, भतिजाहरूबीच वर्चस्व संघर्ष चर्किएपछि उनले व्यक्तिगत तथा दरबार सुरक्षा मजबुत पार्न ‘बिजुली गारद’ नामक विशेष फौज गठन गरे। उत्तराधिकारबारे उनले भतिजा जगतजङ्गलाई अधिकार सुम्पेर संन्यास लिने सोच बनाएको कुरा पनि देखिन्छ, तर रोलक्रम बाहिरको नियुक्तिबाट असन्तोष बढ्न सक्ने सम्भावनाले उनी सशंकित थिए।

प्रशासनिक तथा संस्थागत पहल

उनको पालामा वि.सं. १९३५ मा नेपाल हुलाक सेवा आरम्भ भई, चिठीपत्र र सूचनाको औपचारिक आदानप्रदान नियमित मार्गबाट सुरु भयो। ‘मुलुकी अड्डा’को संरचना परिमार्जन गरी त्यसलाई प्रधान सेनापतिको मातहत राखियो; यो संयन्त्रले गृहसम्बन्धी कार्य, कानुनी व्यवस्थापन र पहाड–मधेश दुबै क्षेत्रमा प्रशासनिक काम सम्हाल्थ्यो। कुमारीचोकस्थित अड्डामा पनि पुनर्संरचना गरिएको उल्लेख पाइन्छ। यी कदमले दरबार–केन्द्रित शासनमा कार्यालयीन संयन्त्र स्पष्ट बनाउने प्रयत्नको संकेत दिन्छन्।

सैन्य भूमिका र सम्मान

रणोद्दीपसिंहले तेस्रो नेपाल-तिब्बत युद्ध र भारतको सन् १८५७ को सिपाही विद्रोहताका नेपाली फौजको नेतृत्व सम्हालेका थिए। सन् १८५७ को घटनाक्रममा उनले देखाएको साहस स्मरणार्थ टुँडिखेलमा घोडचढी शालिक स्थापना गरिएको दर्जा पाइन्छ। यी सैन्य संलग्नताले दरबारभित्र उनको प्रतिष्ठा र सैनिक फाँटमा प्रभाव दुवैमा योगदान पुर्‍याएको देखिन्छ।

‘३८ सालको पर्व’

वि.सं. १९३८ तिर ‘३८ सालको पर्व’ नामले चिनिने राजदरbarीय षड्यन्त्रको चर्चा पाइन्छ। त्यतिबेला प्रधानमन्त्री तराई सिकारमा भएको भनिन्छ; कतिपय स्रोतहरूमा भारत तिर्थयात्रामा भएको पनि भनिएकोले स्रोतहरूमा मतभेद छ। सो अवसरमा राजा राजा सुरेन्द्रका पुत्र नरेन्द्र विक्रम शाहले रणोद्दीपसिंह कुँवर, धीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा र उनीहरूका शाखा–सन्तानलाई एकैचोटि सखाप पार्ने योजना बनाएको विवरण भेटिन्छ। योजना चाँडै पर्दाफास भई नरेन्द्र विक्रम शाह, जगतजङ्ग राणा र बमवीर सिंहलाई इलाहाबादको चुनारगढ किल्लामा नजरबन्द गरिएको उल्लेख छ।

‘४२ सालको पर्व’ र हत्या

वि.सं. १९४२ (२२ नोभेम्बर १८८४) को रात, सैन्य परेडको तयारीका लागि हतियार अवलोकन गर्नुपर्ने बहानामा वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा, खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा, चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा र भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा नारायणहिटी दरबारमा प्रवेश गरे। करिब ९:३० बजे, रणोद्दीपसिंह एकान्तमा धार्मिक लेखनमा तल्लीन रहेका बेला नजिकैबाट गोली चलाइयो। टाउकोमा प्रहारपछि थप गोली प्रहार गरिएको विवरण छ, र त्यसपछिको हिँडचालमा उनको शरीर दरबारका सोपानबाट घिसारिएको वर्णन गरिन्छ।

भोलिपल्ट सुब्बा चन्द्रकान्त नामक एक ब्राह्मणद्वारा अत्यन्त सामान्य ढङ्गले दाहसंस्कार गराइएको र त्यसका लागि ५० पैसा मात्र खर्च भएको भनिन्छ। सो घटनाक्रमसँगै जङ्गबहादुर राणाका पुत्र जगतजङ्ग राणा र नाति युद्धप्रताप जङ्ग (जर्नेल) को समेत हत्या भएको उल्लेख छ। रणोद्दीपसिंहपछि शासनको बागडोर वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणाले सम्हाले।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “रणोद्दीपसिंह कुँवर”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रणोद्दीपसिंह_कुँवर (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). रणोद्दीपसिंह कुँवर [Ranodip Singh Kunwar Rana]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रणोद्दीपसिंह_कुँवर

“रणोद्दीपसिंह कुँवर [Ranodip Singh Kunwar Rana].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रणोद्दीपसिंह_कुँवर. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “रणोद्दीपसिंह कुँवर [Ranodip Singh Kunwar Rana].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रणोद्दीपसिंह_कुँवर.

@misc{nepaliencyclopedia_518,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {रणोद्दीपसिंह कुँवर [Ranodip Singh Kunwar Rana]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%81%E0%A4%B5%E0%A4%B0},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - रणोद्दीपसिंह कुँवर [Ranodip Singh Kunwar Rana]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%81%E0%A4%B5%E0%A4%B0
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -