वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा नेपालका राणा शासनकालीन सातौँ शासक र ११ औँ प्रधानमन्त्री मानिन्छन्। उनी धीर शमशेरका जेठा छोरा हुन्। सन्/सम्वतका विभिन्न चरणमा उनले जनस्वास्थ्य, खानेपानी, शिक्षा र प्रशासनिक ढाँचामा परिवर्तन अघि बढाए। उनी सत्तामा वि.सं. १९४२ को ‘४२ सालको पर्व’ पछि पुगे, जहाँ रणोद्धिप सिंहको हत्या भएपछि सत्ता हस्तान्तरण भयो। उनको कालखण्डमा वीर अस्पताल स्थापना, घण्टाघर निर्माण र ‘वीरधारा’जस्ता पूर्वाधार विस्तार महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा
वीर शमशेरको जन्ममिति सम्बन्धी विवरणहरू एकरूप छैनन्। कुनै स्रोतमा वि.सं. १९१० उल्लेख छ भने अर्कोमा १९०९ मार्ग २७ रहेको देखिन्छ; टुँडिखेलस्थित सालिकका आधारमा १९०९ साके १७७४ मार्ग २१ तथा तदनुसार १० डिसेम्बर १९५२ ई. भेटिन्छ, जसमा मतभेद छ। आमाको नाम चन्द्रकुमारी बस्न्यात थियो र सुत्केरीमै निधन भएको बताइन्छ। बाल्यकालमा उनको लालनपालन जंगबहादुर राणा बस्ने थापाथली दरबारमा भयो। उनलाई कपालको रंगका कारण ‘कैले’ भनिन्थ्यो भन्ने उल्लेख छ। पढाइमा विशेष प्रगति नगरे पनि देव शमशेर र खड्ग शमशेरसँगै शिक्षा पाए र पछि कलकत्ताको डभ्टन कलेजमा अध्ययन गर्ने अवसर मिल्यो।
आरम्भिक सेवा र सत्तारोहण
उनी १९ वर्षतिर वि.सं. १९२८ मा ब्रिटिश भारततर्फ वकिल (कूटनीतिक प्रतिनिधि) बनेर गएका थिए। फर्किएपछि वि.सं. १९३० मा उनीलाई पाल्पाको बडाहाकिम तोकियो। वि.सं. १९४१ मा पिताको मृत्युपछि काठमाडौँ फर्किए। त्यसपछिको ४२ सालको पर्वमा रावलपिन्डीतर्फ आयोजित सैनिक अभ्यासमा नेपालको सहभागिता रहने प्रसङ्ग आयो। सो अवसरमा वीर शमशेरले आफ्ना भाइहरू र साथिएका फौजको सहयोगमा रणोद्धिप सिंहलाई हटाए र सत्तोत्तर व्यवस्था ग्रहण गरे। सो घटनामा जगतजङ्ग राणा र युद्धप्रताप जंगको पनि हत्या भएको विवरण पाइन्छ।
खड्ग शमशेरसँगको द्वन्द्व र परिणाम
प्रधानमन्त्री भएपछि वीर शमशेरले खड्ग शमशेरलाई कमाण्डर–इन–चिफ दिए। खड्ग महत्वाकांक्षी देखिएपछि दुवैबीच वैमनस्य बढ्यो। वीरले खड्ग नजिकका कर्मचारी पदमुक्त गरेपछि खड्ग शमशेरले वि.सं. १९४३ फागुनतिर, कर्नेल शेर शमशेरको ब्रतबन्धको पूर्वसन्ध्यामा, दाइविरुद्ध कदम चाल्ने योजना बुने। सो तयारीमा कमान्डिङ जेनरल चन्द्र शमशेर र कान्छ राजमाता विष्णु दिव्यस्वरी संलग्न भएको उल्लेख छ। झण्डै अठार महिनापछि खड्ग पदच्युत भई पाल्पा निर्वासित जीवनतर्फ धकेलिएका थिए। पछि वि.सं. १९४५ मा पश्चिम कमाण्डरको जिम्मेवारी फेरि दिइयो। वि.सं. १९४९ मा रानी तेजकुमारीको निधनपछि, उनले स्मृतिमा ताजमहलसम जस्तो संरचना बनाउने वाचा गरी रानीमहल निर्माण गराएको भनिन्छ।
प्रशासनिक पुनर्संरचना र सामाजिक नीति
वीर शमशेरले वि.सं. १९५२ मा देशलाई ३५ जिल्लामा बाँडे, जुन संरचना वि.सं. २०१८ सम्म कायम रह्यो भनिन्छ। उपत्यका केन्द्रीय प्रशासनअन्तर्गत राखियो; पहाडतर्फ तहसिलको चलन र तराईमा जिल्ला पदावली प्रचलित भयो। प्रत्येक इकाइमा बडाहाकिम राख्ने र उनीहरूले ‘दौडाहा’ गरी अनुगमन गर्ने पद्धति सुरु गरिएको बताइन्छ। वि.सं. १९४४ असार १४ मा उनले सती सम्बन्धी कडा मापदण्ड लेखी पठाए—अनिवार्य स्वीकृति, सम्बन्धित नारीको सहमति, सन्तान हुर्किसकेको अवस्था, गर्भवती नहुने जस्ता शर्तहरू लागू गरियो।
जनस्वास्थ्य, शिक्षा र पूर्वाधार
उनी जनस्वास्थ्य सुधारमा सक्रिय थिए। काठमाडौँ र भादगाँउमा ‘वीरधारा’सहित खानेपानी प्रणाली बनाइयो, महाराजगञ्जतिर पोखरी निर्माण गरियो। वीर अस्पताल (वि.सं. १९४७) स्थापना भयो; त्यस्तै राजधानीबाहिर तराईका जिल्लामा समेत उनका नाममा चार थप अस्पताल खुले। ती अस्पतालमा उपचार, औषधि र आहारासमेत निःशुल्क रहेको, खर्च राज्यले थेग्ने व्यवस्था गरिएको उल्लेख भेटिन्छ। नेपालस्थित ब्रिटिस रेजिडेन्ट र ब्रिटिस सरकार, साथै अन्तर्राष्ट्रिय वृत्तमा यसलाई लोककल्याणमुखी कदमका रूपमा प्रशंसा गरिएको भनिन्छ। स्वच्छ खानेपानीपछि झाडापखाला र हैजाजस्ता संक्रमण घटेको समाचार चिकित्सकीय पत्रिकामा समेत छापिएको जानकारी छ। उनले दरबार हाइ स्कुलको नयाँ भवन बनाइ सर्वसाधारणका छोराछोरीलाई पनि पठनपाठनमा समेटियो। यस्तै, वीर पुस्तकालय स्थापना र घण्टाघर निर्माण उनका कामका नमूना हुन्।
निर्माणकला र दरबार–भवन
उनको पालामा दरबार–भवनका थुप्रै संरचना बने। यीमध्ये केही वर्षसहित निम्नानुसार उल्लेखित छन्:
- वि.सं. १९४२ को समयमा सेतो दरबार
- वि.सं. १९४५ तिर जावलाखेल दरबार
- वि.सं. १९४७ आसपास लाल दरबार
- वि.सं. १९५२ मा केशर महल र फोहोरा दरबार
- वि.सं. १९५४ मा बहादुर भवन (चार बुर्जा दरबार)
- नारायणहिटी राजदरबार, हीरापुर दरबार, आनन्द निकेतन र तोरण दरबार
- दरबार हाइ स्कुलको आधुनिक भवन
कूटनीति, आदर्श र सम्मान
उनी वि.सं. १९५३ मा अङ्ग्रेजसँग गरेको सम्झौतापछि दक्षिणतर्फबाट नुन आउने बाटो खुलेको भनिन्छ; यसअघिको स्रोत मुख्यतः भोट थियो। उनी जंगबहादुर राणालाई आदर्श व्यक्तिका रूपमा हेर्थे, कम बोल्ने र बोलेको कार्य पूरा गर्ने स्वभावका रहे। उनले उत्कृष्ट काम गर्नेहरूलाई प्रोत्साहन गर्न गोरखा दक्षिण बाहु विभूषण स्थापना गरे। सम्मानतर्फ Order of the Star of India (GCSI) तथा ‘थोङ लिन् पिम्मा कोकाङ वाङ स्यान’ जस्ता उपाधि सूचीमा भेटिन्छ।
पारिवारिक पक्ष
उनको विवाह श्री ५ माहिला सहेबज्यूकी छोरीसँग भयो र तिनबाट गेहेन्द्र शमशेर र धर्म शमशेर जन्मे। पछि दाइजोका रूपमा आएकी खञ्जनलाई अङ्गीकार गरी ‘श्री ३ कान्छी महारानी’को हैसियत दिए र नाउँ तोपकुमारी राखियो; तिनबाट चक्र शमशेर, रुद्र शमशेर, तेज शमशेर र प्रताप शमशेर जन्मिए। जेठी पत्नीप्रति उदासीनताका कारण नजरबन्द गरिएको थियो, जसलाई गेहेन्द्रले बाबुसँग निवेदन गरी मुक्त गराएको भनाइ छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q2268145
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९७/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/वीर_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Bir Shumsher Jung Bahadur Rana]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/वीर_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा
“वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Bir Shumsher Jung Bahadur Rana].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/वीर_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Bir Shumsher Jung Bahadur Rana].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/वीर_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा.
@misc{nepaliencyclopedia_449,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Bir Shumsher Jung Bahadur Rana]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Bir Shumsher Jung Bahadur Rana] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/वीर_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
