देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा

देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा वि.सं. १९५७ फाल्गुन २३ मा सत्तारोहण गरी वि.सं. १९५८ साउन १२ सम्म नेपाल शासित गर्ने चौथो श्री ३ महाराज तथा १२औँ प्रधानमन्त्री थिए। उनी सुधारवादी धारणा र सरल स्वभावका रूपमा चिनिए, तर सीमित अवधिमै पदच्युत भए। शासनकाळ छोटो भए पनि प्रशासन, शिक्षा र प्राविधिक अभ्यासतर्फ उनले केही पहलकदमी थाले। पदच्युति पश्चात उनले ब्रिटिश भारतको संरक्षणतर्फ शरण लिए।

प्रारम्भिक जीवन र पारिवारिक पृष्ठभूमि

देव शमशेरको जन्म वि.सं. १९१९ साउन ४ गते भएको थियो। उनका पिता धीर शमशेर राणा कमाण्डर–इन–चीफ पदमा थिए र माता नन्द कुमारी थापा (गोदार) थिइन्। मातृकुलतर्फ उनका हजुरबुवा हेमदलसिंह थापा र मामा केशरसिंह थापा थिए, र उनी कृष्ण बहादुर कुँवरका धर्मपुत्र रूपमा हुर्किए। बाल्यावस्था सुविधासम्पन्न वातावरणमा बितेको बताइन्छ, र खर्चिलो बानी रहेको वर्णन पाइन्छ।

वि.सं. १९४४ वैशाखतिर रण शमशेर राणाको निधनपछि सैन्य नेतृत्वक्रममा उक्लँदै उनी कमाण्डर–इन–चीफ बने। यसपूर्वका शमशेर दाजुभाइले भोगेका अभावजस्ता कठिनाइ उनलाई खासै परेनन् भन्ने अभिलेख पाइन्छ।

सत्तारोहण र शक्ति संरचना

वि.सं. १९५७ फागुनमा वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणाको देहावसान भएपछि देव शमशेर श्री ३ तथा प्रधानमन्त्री बने। उनले शासन सञ्चालनमा सहायताका लागि भतिजा गेहेन्द्र शमशेर राणालाई नजिक राखे। गुप्तचर निकायको नेतृत्व पनि उनले यही भतिजालाई सुम्पेर निगरानी संयन्त्र सुदृढ गर्न खोजे।

प्रशासनिक तथा शैक्षिक सुधार

उनले सरकारी सेवामा अनुशासन र सुविधा दुवैका विषय समेट्दै कार्यालयीन समय निर्धारण गरे। बिहान १० बजे देखि बेलुकी ५ बजेसम्मको समय लागू गर्दै, पाक्षिक एकादशी बिदा र अन्य नियत बिदा व्यवस्था गरे। सेवाका अधिकार, कर्तव्य र विभागीय समयसूची स्पष्ट पार्ने निर्देश जारी गरियो।

देशको उन्नतिउन्मुख सोचअनुसार कृषि, पशुपालन र घरेलु उद्योगमा जापानको प्रविधि अनुकरण गर्ने नीति घोषित गरियो। यसै सन्दर्भमा आठ जना विद्यार्थीलाई जापान पठाइएको उल्लेख भेटिन्छ। शिक्षालाई आधार मानेर ५० भन्दा बढी नेपाली भाषा पाठशाला खोल्न लगाइयो; बाबुराम आचार्यले संख्या एक सय नाघेको दाबी गरेका छन्, अतः स्रोतहरूमा मतभेद छ। ती पाठशालाका लागि पाठ्यपुस्तक लेख्ने दायित्व जयपृथ्वी बहादुर सिंहलाई दिइयो।

सूचना–वितरणतर्फ वि.सं. १९५८ जेठमा साप्ताहिक गोरखापत्र सुरु गरियो, जसले राज्यप्रशासनका सूचना र विचार प्रसारमा नयाँ अध्याय थप्यो। यी पहलले सामन्ती शासकीय ढाँचाभित्र केही संस्थागत सुधारको संकेत दिए।

सत्ता सङ्कट र पदच्युति

सुधारमुखी कदम र जनचेतनाको सम्भावित उभारले राणा शासनभित्रका शक्तिकेन्द्रहरू असहज भए। विशेषतः उत्तराधिकारी कमाण्डर–इन–चीफ चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणाले पारिवारिक स्वार्थमा असर पर्न सक्ने आकलन गर्दै राजनीतिक तानाबाना बुने। विगतका घटनाहरू, जसमा खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणासँग सम्बन्धित प्रसङ्ग पनि उल्लेख्य छ, पछिल्ला योजनाको पूर्वपीठिका बने।

वि.सं. १९५८ असार १३ मा दरबार स्कुलको कार्यक्रममा सहभागितापछि, वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणाका छोरामाझ अंशबण्डा मिलाउन आग्रह गरिएको बहानामा उनलाई सेतो दरबार पुर्याइएको थियो। त्यहाँ नातेदारद्वारा हतियार देखाइएपछि उनले आत्मसमर्पण गर्न विवश भई, पेस्तोल देखाएर राजीनामा लिखाउन लगाइयो। यसरी उनको शासन ११४ दिनमै अन्त्य भयो।

निर्वासन र उत्तरजीवन

सत्ताच्युत भएको दिनमै उनलाई बोकाइ लगेर धनकुटातर्फ पठाइयो र करिब साढे दुई महिना बसाइ भयो। त्यसपछि उनी आफ्नै चाहनाअनुसार इलाम सारिए। त्यहाँबाट घोडा सवारको बहानामा इङला–जमुना मार्ग हुँदै तुम्लिङ पार गरेर दार्जिलिङ पुग्दै ब्रिटिश भारतको शरण लिएका थिए।

उत्तरी भारतको झरीपानी (हालको मसुरी) मा दीर्घ बसाइ बस्दै उनले बाँकी जीवन निर्वाह गरे। निर्वासनको झन्डै १३ वर्षपछि, वि.सं. १९७० माघ ७ मा त्यहीँ उनको देहावसान भयो।

व्यक्तित्व र मूल्याङ्कन

देव शमशेर साधा, शान्त र सुधारप्रवृत्त नेताको रूपमा चित्रित गरिन्छन्। प्रशासनिक समयावधि यद्यपि अत्यन्त सीमित रह्यो, तर कार्यालयीन व्यवहार, शिक्षा र प्राविधिक अभ्यासमा उनले आरम्भ गरेका कदम उल्लेख्य मानिन्छन्। पारिवारिक शक्ति–राजनीतिक समीकरणले ती कार्यक्रम दीर्घकालीन संस्थाकरणमा रूपान्तरित हुन पाएनन्।

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/देव_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Dev Shumsher Jung Bahadur Rana]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/देव_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा

“देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Dev Shumsher Jung Bahadur Rana].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/देव_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Dev Shumsher Jung Bahadur Rana].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/देव_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा.

@misc{nepaliencyclopedia_511,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Dev Shumsher Jung Bahadur Rana]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Dev Shumsher Jung Bahadur Rana]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -