गोरखापत्र नेपाली भाषामा प्रकाशित, नेपाल सरकारको स्वामित्वमा रहेको पत्रिका हो। यसको प्रकाशन केन्द्र काठमाडौँ हो, र सुरुआतमा साप्ताहिक रूपमा छापिए पनि पछि दैनिक रूपमा निरन्तर जारी भयो। वि.सं. १९५८ वैशाख २४ मा पहिलो प्रति निस्किएको यो पत्रिका वि.सं. २०१७ फागुन ७ देखि दैनिक भयो। संस्थागत रूपमा गोरखापत्र संस्थानमार्फत सञ्चालन हुने यस पत्रिकाले विविध सहप्रकाशन सुरुआत गरेको छ र सार्वजनिक बहसमा यसको भूमिकाबारे प्रशंसा तथा आलोचना दुवै देखिन्छ।
नामकरण र रूपान्तरण
पत्रिकाको नाम दुई पदबाट मिलेको छ—गोरखा र पत्र। पहिले नेपाल अधिराज्यलाई गोरखा राज्य भनेर बुझिन्थ्यो र नेपालीलाई गोरखाली भाषा पनि भनिन्थ्यो, जसकै सन्दर्भमा नामकरण भएको हो। सुरुका अंकहरूमा शीर्षक "गोर्खापत्र" रूपमा देखिन्थ्यो, जसलाई वि.सं. १९८३ जेठ ४ मा "गोरखापत्र" मा रूपान्तरित गरियो। राजा ज्ञानेन्द्रको शासन अवधिमा नाम केही समयपछि अघिल्लो रूपमा फर्काइए पनि, उक्त शासन अन्त्य भएपछि वि.सं. २०६३ वैशाख १८ मा फेरि "गोरखापत्र" नै बहाल गरियो।
स्थापना र प्रारम्भिक प्रकाशन
यस पत्रिकाको पहिलो अंक वि.सं. १९५८ वैशाख २४, "श्री ३ देव"को समयमा, साप्ताहिक रूपमा छापियो। त्यसबेला "उच्च शासक"को निगरानीमा गैरसरकारी रूपमा स्थापित पाशुपत छापाखानामा मुद्रण हुन्थ्यो। पण्डित पण्डित नरदेव पाण्डे प्रारम्भिक मुद्रक तथा प्रथम व्यवस्थापक थिए। सम्पादकको नाम छाप्ने परम्परा वि.सं. १९९१ देखि मात्र सुरु भयो, र त्यस क्रममा प्रथम नामित सम्पादक प्रेमराज मानिन्छ; त्यही समयदेखि नियमित सम्पादकीय लेख पनि जोडियो।
प्रकाशन आवृत्ति र विशेषाङ्क
आरम्भमा हप्तामा एकपटक निस्कने गोरखापत्र वि.सं. २००० असोज २९ देखि हप्तामा दुईपटक र वि.सं. २००३ पुस ८ देखि हप्तामा तीनपटक हुँदै आयो। वि.सं. २०१७ फागुन ७ बाट यसले दैनिक प्रकाशनको ढाँचा अख्तियार गर्यो। वि.सं. २०१९ असार ९ देखि शनिबार विशेष परिशिष्ट सुरु भयो, र वि.सं. २०४६ भदौ २ बाट प्रत्येक शुक्रबार विशेषांक पनि निस्किन्थ्यो, यद्यपि पछि सो बन्द भयो। वि.सं. २०१९ मा करिब एक महिना "मूल प्रति हेरेर मिलाउने संस्करण" प्रकाशित गरिएको थियो, र वि.सं. २०२१ (सन् १९६४) मा मासिक अङ्ग्रेजी पत्रिका "The Nepal Perspective" छापिएर पछि बन्द भयो।
संस्थानीकरण र सहप्रकाशन
हप्तामा एकदिन मात्रै निस्कने अवस्थाबाट अघि बढ्दै, गोरखापत्र ऐन, २०१९ लागु भएपछि यस पत्रिकाको ‘परिवार’ विस्तार भएको देखिन्छ। वि.सं. २०२० असार २५ मा यो संरचना संस्थानको रूपमा परिणत भयो र गोरखापत्र संस्थानबाट थप शीर्षकहरू सुरु भए। वि.सं. २०२२ पुस १ (सन् १९६५ डिसेम्बर १६) मा वरुण शमशेर जबराको सम्पादकत्वमा अङ्ग्रेजी दैनिक द राइजिङ नेपाल आरम्भ गरियो। त्यसपछि मधुपर्क (वि.सं. २०२५ जेठ, साहित्यिक मासिक), युवा मञ्च (वि.सं. २०४५ असार, मासिक), अङ्ग्रेजी साप्ताहिक "Sunday Dispatch" (वि.सं. २०४७ वैशाख), मुना (वि.सं. २०४७, बालपत्रिका) र मनोरम अप्सरा (वि.सं. २०५५ वैशाख, मनोरञ्जनप्रधान मासिक) क्रमशः थपिए। स्रोतअनुसार, मनोरम अप्सरा परिवारको सातौँ प्रकाशन र संस्थानबाट निस्कने पाँचौँ नेपालीभाषी पत्रिका थियो।
स्वामित्व र सम्पादकीय संरचना
गोरखापत्रको स्वामित्व नेपाल सरकारसँग निहित छ। सम्पादन कार्य विभिन्न अवधिमा अलग–अलग सम्पादकद्वारा सम्हालिएको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. १९९१ अघि अंकमा सम्पादकको नाम नछापिने चलन थियो, त्यसपछि मात्रै औपचारिक श्रेयसूची सुरु भयो। प्रकाशन केन्द्र काठमाडौँ रहँदै आएको र संस्थानमार्फत प्रशासकीय–सम्पादकीय संयन्त्र सञ्चालन हुने जानकारी उपलब्ध छ।
आलोचना र विवाद
यस पत्रिकाबारे इतिहासैभरि सरकारको पक्षपोषक रहेको भनिएर आलोचना हुँदै आएको उल्लेख छ। राणा शासनमा कडा सेन्सरशिपका कारण, वि.सं. १९९८ तिरका घटनासँग सम्बन्धित चार शहीदको मृत्युदण्ड समाचार छापिन नसकेको भनिन्छ। पत्रिकाले चिरञ्जीवी वाग्ले सम्बन्धी भ्रष्टाचार मुद्दामा निर्दोष देखाउने धारणालाई स्थान दिएको बताइन्छ, तर उनी पछि वि.सं. २०६७ (सन् २०११) मा जेल चलान भए। अनलाइन संस्करणले ७ डिसेम्बर २०२१ मा प्रकाशित, नेपाली काँग्रेस नेतृत्वको सरकारप्रतिको आलोचनात्मक सामग्री हटाएको र प्रधानमन्त्री कार्यालयबाट राजनीतिक दबाब परेको दाबी पनि स्रोतमा उल्लिखित छ।
डिजिटल संस्करण
गोरखापत्र अनलाइनमार्फत पनि उपलब्ध छ, जसलाई GorkhapatraOnline नामले उल्लेख गरिएको छ। डिजिटल उपस्थितिले समसामयिक सामग्री पढ्ने पहुँच विस्तार गरेको देखिन्छ। अनलाइन प्रकाशनसम्बन्धी थप प्राविधिक विवरण स्रोतमा विस्तृत छैन।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “गोरखापत्र” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q5586573
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९३/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गोरखापत्र।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गोरखापत्र. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0
@misc{ne_256,
title = {गोरखापत्र},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
