पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा

पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा राणाशासन कालका १५औं श्री ३ महाराज हुन्। वि.सं. २००२ मा सत्तासीन भएपछि उनले “म राष्ट्रको नोकर हुँ” भन्ने सार्वजनिक उद्घोष गर्दै उदार सुधारको दिशा लिएका थिए। शिक्षा, सञ्चार, उद्योग तथा पूर्वाधार विस्तारमा जोड दिँदै उनले २००४ मा नगर निर्वाचन गराए र वैधानिक कानुन २००४ को घोषणा गरे, तर त्यसलाई कार्यान्वयनमा लैजान सकेनन्। उनका दुई छोराहरू र चार छोरीहरू थिए।

सत्तारोहण र दरबारिय परिवेश

वि.सं. २००२ मंसिर १४ गते जुद्ध शमशेरले आफूलाई राजर्षि संज्ञा दिएर अर्गली लागेपछि पद्म शमशेरले शासनभार सम्हाले। औपचारिक राज्याभिषेक वि.सं. २००२ मार्ग ४ गते बृहद् भारदारी सभामा भयो, जहाँ जुद्ध शमशेरले आफ्नै हातले श्रीपेच लगाइदिएका थिए। परम्पराअनुसार सिंहदरबार सर्नु पर्नेमा उनले सरेनन् र आफ्नै विशालनगर दरबारबाट शासन सञ्चालन गरे। समकालीन धारणा अनुसार उनी कठोर सत्ताशैलीभन्दा सुधारमुखी मानिन्थे, भावुक स्वभावकै कारण केहीले ‘रुन्चे महाराज’ पनि भन्थे।

शासकीय दृष्टि र सार्वजनिक उद्घोष

जुद्ध शमशेर पाल्पाको रिडीतर्फ जाँदै गर्दा काठमाडौँमा पद्म शमशेरले जनसभामा आफू राष्ट्रका सेवक भएको स्पष्ट घोषणा गरे। देव शमशेरपछि उदार धारका शासकको रूपमा उनको चर्चा हुने कारण यही अभिव्यक्ति र त्यसअनुरूपका कदमहरू थिए। गहिरो दरबारिय समर्थन नपाएको अवस्थामासमेत उनले सुधारको एजेन्डा अघि बढाए।

शिक्षा, सञ्चार र मानव शक्ति विकास

शिक्षा क्षेत्रमा उनले हृषीकेष शाहको नेतृत्वमा विद्यालय स्थापना गराए र प्राविधिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिए। प्राविधिक पाठशाला र पद्मोदय विद्यालय स्थापना, त्रि-चन्द्र कलेजमा विज्ञान पढाइको थालनी, वयस्क र महिलाको शिक्षामा जोडसहित पद्म कन्या पाठशाला र पछिल्लो चरणमा पद्म कन्या क्याम्पस सञ्चालनमा ल्याए। नयाँ विद्यालय खोल्न इच्छुकलाई पूर्वाधारअनुसार स्वीकृति दिने व्यवस्था र शिक्षकहरूलाई विदेशमा तालिम पठाउने कामसमेत भयो। सञ्चारतर्फ गोरखापत्रलाई साप्ताहिक दुई अंकबाट तीन अंकमा बढाइयो र सर्वसाधारणलाई रेडियो किन्न तथा राख्न अनुमति दिइयो।

उद्योग, बजारव्यवस्था र मूल्य नियन्त्रण

कर्मचारीको तलब समायोजन गरी महँगीको असर घटाउने प्रयासका साथै अन्नको सरकारी मूल्य तोकियो। तोकिएभन्दा महँगो बिक्री गर्नेहरूलाई दण्डित गर्ने प्रावधानमार्फत बजारभाउ नियन्त्रण गरियो। औद्योगिक क्षेत्र विस्तारअन्तर्गत जनकपुर र नेपालगञ्जमा टेक्सटाइल उद्योग, विराटनगरमा सुगरमिल चिनी कारखाना, सिगरेट फ्याक्टरी र रघुपति जुटमिल जस्ता उत्पादनमूलक एकाइहरू स्थापना गराए।

पूर्वाधार र सडक विस्तार

पूर्व–पश्चिम आवागमन सहज बनाउन उनले तराई भूभाग हुँदै लामो सडक निर्माणको पहल गरे। हुलाकीहरूको गमनागमनलाई छोटो र सरल बनाउने उद्देश्यले बनाइएको यो बाटोलाई पछि हुलाकी राजमार्ग भनियो। यस योजनामा उनको अग्रसरताका कारण यसलाई “पद्म रोड” नामले पनि चिनिन थाल्यो।

पहिलो नगर निर्वाचन र वैधानिक कानुन २००४

राणाकालको उत्तरार्द्धतिर भएको प्रारम्भिक निर्वाचन प्रक्रियाको पहल पनि उनको कार्यकालमै भयो। उनले वि.सं. २००४ जेठ ३ गते नगर निर्वाचन घोषणा गरी सोही वर्ष जेठ २९ गते मतदान गराए। शासकीय रूपान्तरणतर्फ उनले अप्रिल २८, १९४७ (ईस्वी) मा १३ सदस्यीय सुधार समिति गठन गरे, जसमा श्री बहादुर शमशेर जवरा, सिंह शमशेर जबरा, कृष्ण शमशेर जबरा, मृगेन्द्र शमशेर जबरा, ब्रह्म शमशेर जबरा, सुवर्ण शमशेर जवरा, हेमराज पाण्डे र रत्नमान सिंह लगायत समावेश थिए।

समितिको परामर्शपछि उनले वैधानिक कानुन २००४ घोषणा गरे। स्रोतहरूमा माघ ४ र माघ १३ दुवै मितिको उल्लेख पाइने भएकाले घोषणाको दिनबारे मतभेद देखिन्छ। सो कानुनले श्री ५ र श्री ३ दुवैको अस्तित्व, जनताको मौलिक अधिकार, दुई सदनको व्यवस्थापिका, मन्त्रिपरिषद्, पञ्चायती सभा, प्रधान न्यायालय, प्रधान परीक्षक र दरखास्त परिषद्को व्यवस्था गर्थ्यो। वयस्क नागरिकलाई मतदान अधिकार दिने प्रावधानकै कारण दरबारभित्रका अनुदार पक्षबाट उनको जीवनमाथि धम्की आएको बताइन्छ, र अन्ततः कानुन कार्यान्वयनमै अड्कियो।

प्रस्थान, पदत्याग र उत्तरार्ध

यिनै दबाबबीच वि.सं. २००४ फागुन १८ गते उनले उपचारका नाममा भारत गए र जवाहरलाल नेहरूसँग भेटेर नेपाल फर्केर कानुन लागू गर्न सुझाव पाए। तर उनी राँचीतर्फ गइरहे, जहाँ नजिकका सहयोगीले पदत्याग गर्न आग्रह गरे। तदनुसार वि.सं. २००५ वैशाख १६ गते उनले श्री ३ पदबाट विधिवत् राजीनामा दिए र त्यसपछि कलकत्ता बसाइ सर्‍हे। वि.सं. २००७ मा प्रजातन्त्र स्थापना भएपछि पनि उनको नेपाल आवतजावत रह्यो। वि.सं. २०१७ मा पक्षाघातको पीडाका बीच कलकत्तामै ७८ वर्षको उमेरमा उनको निधन भयो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पद्म_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पद्म_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा

“पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पद्म_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पद्म_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा.

@misc{nepaliencyclopedia_196,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -