त्रि-चन्द्र कलेज

त्रि-चन्द्र कलेज त्रिभुवन विश्वविद्यालयको आङ्गिक क्याम्पस हो, जसको क्याम्पस-परिसर काठमाडौंस्थित घण्टाघरसँगै टाँसिएको छ। वि.सं. १९७५ मा स्थापना भएको यस संस्थाबाट नेपालमा व्यवस्थित उच्च शिक्षाको बाटो औपचारिक रूपमा खुलेको मानिन्छ। कलेज ‘त्रि-चन्द्र बहुमुखी क्याम्पस’का नामले पनि परिचित छ, र प्रशासनिक रूपमा विश्वविद्यालय संरचनाभित्र समेटिएको छ।

परिचय र अवस्थिति

क्याम्पस राजधानीको ऐतिहासिक केन्द्रीय भागमा पर्ने घण्टाघरको छेउमै अवस्थित छ, जसले यसलाई शैक्षिक तथा प्रशासनिक पहुँचका हिसाबले महत्त्वपूर्ण स्थान प्रदान गर्छ। विश्वविद्यालयीय नीतिअनुसार यो आङ्गिक क्याम्पसका रूपमा सञ्चालनमा रहेको छ। कलेज ‘त्रि-चन्द्र क्याम्पस’ नामले व्यापक रूपमा चिनिने भए पनि यसको औपचारिक नाम प्रयोग ऐतिहासिक कालखण्डअनुसार फरक–फरक देखिन्छ।

स्थापना र प्रारम्भिक चरण

राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरको शासनकालमा वि.सं. १९७५ मा कलेजको स्थापना गरी नेपालमा उच्च शिक्षाको संस्थागत इतिहास सुरू गरिएको थियो। तत्कालीन राजा त्रिभुवन र प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरको पालामा शिलान्यास भएको यो संस्था सुरुमा ‘त्रिभुवन चन्द्र कलेज’ नामले चिनिन्थ्यो। स्थापना–कालदेखि नै यस कलेजले देशभित्रै उच्च अध्ययनको विकल्प उपलब्ध गराएर शैक्षिक आधुनिकीकरणतर्फ ठोस कदम चालेको मानिन्छ।

नामावली र संस्थागत रूपान्तरण

वि.सं. १९८१ बाट कलेजलाई ‘त्रिचन्द्र कलेज’ नामले सम्बोधन गर्न थालियो। त्यसपछिका शैक्षिक नीतिगत परिवर्तनसँगै वि.सं. २०३० को ‘नयाँ शिक्षा’ अवधिपछि यस क्याम्पसको औपचारिक नाम ‘त्रिभुवन क्याम्पस’ भएको विवरण पाइन्छ। यद्यपि क्याम्पस ‘त्रि-चन्द्र’ नामले नै प्रख्यात रहेको उल्लेख पनि भेटिन्छ, जसले नाम–प्रयोग ऐतिहासिक संरचनासँग गाँसिएको देखाउँछ।

शैक्षिक कार्यक्रमको विकास

वि.सं. १९७६ भदौ ५ देखि आई.ए. र आई.एस्सी. तहका कक्षाहरू नियमित रूपमा सञ्चालन गर्न थालिएको थियो। स्नातक तहमा वि.सं. १९८१ बाट बी.ए. कार्यक्रम सुरु भयो। त्यसपछि २००४ सालदेखि बी.एस्सी. तहको पठन–पाठन थपिएर कलेजको शैक्षिक दायरामा विस्तार आयो। यी कार्यक्रमहरूले मध्य–बीसौं शताब्दीभरिको नेपाली उच्च शिक्षाको आधारशिला निर्माणमा कलेजको भूमिका उजागर गर्छन्।

सम्बद्धता र परीक्षा व्यवस्थापन

नेपालमा आफ्नै विश्वविद्यालय नखुलेको अवस्थामा वि.सं. २०१६ सम्म कलेजको शैक्षिक सम्बन्धन पटना विश्वविद्यालयसँग रहेको थियो। सो अवधिभर परीक्षा तथा अन्य औपचारिक शैक्षिक कार्यविधि पटना विश्वविद्यालयको मापदण्डअनुसार सम्पन्न हुन्थे। त्यसपछि कलेज त्रिभुवन विश्वविद्यालयको संरचनामा आङ्गिक क्याम्पसको रूपमा समावेश भएर सञ्चालनमा रह्यो।

पूर्व विद्यार्थी र योगदान

यस कलेजबाट धेरै अग्रणी रचनाकार, प्रशासक, राजनीतिज्ञ र कूटनीतिज्ञले उच्च अध्ययनतर्फ यात्रा थालेका थिए। तीमध्ये लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, गिरिजाप्रसाद कोइराला, गङ्गालाल श्रेष्ठ, तुलसीलाल अमात्य, डिल्लीरमण रेग्मी, यदुनाथ खनाल, गोपालप्रसाद रिमाल र नारायण गोपाल उल्लेखनीय मानिन्छन्। पछिल्ला पुस्ताबाट दयानन्द बज्राचार्य, गगन थापा, कनकमणि दीक्षित र कुलचन्द्र गौतम पनि यसै कलेजका विद्यार्थी सूचीकृत छन्। यिनीहरूको उपस्थिति कलेजको शैक्षिक प्रभाव र बौद्धिक सान्दर्भिकताका प्रमाणका रूपमा लिइन्छ।

ऐतिहासिक अर्थ

वि.सं. १९७५ को स्थापना–घटनाबाट सुरू भएको कलेजको यात्रा नेपाली समाजमा उच्च शिक्षा विस्तारको मीलका पत्थर ठहरिन्छ। राजधानीको केन्द्रमै अवस्थित र विश्वविद्यालयीय ढाँचामा आबद्ध यो कलेजले नेपालमा आधुनिक उच्च शिक्षाको सुदृढीकरण, कार्यक्रम विस्तार र दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा प्रारम्भिक नेतृत्व ग्रहण गरेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “त्रि-चन्द्र कलेज।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF-%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%9C। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). त्रि-चन्द्र कलेज. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF-%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%9C

@misc{ne_362,
  title = {त्रि-चन्द्र कलेज},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF-%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%9C}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}