त्रिभुवन विश्वविद्यालय नेपालको पहिलो राष्ट्रिय उच्च शिक्षालय मानिन्छ, जसको केन्द्रीय प्रशासन कीर्तिपुर (काठमाडौँ) मा अवस्थित छ। वि.सं. २०१६ मा स्थापना भएको यो विश्वविद्यालयले पाँच अध्ययन संस्थान र चार संकायको संयोजनमा व्यापक शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दछ। ६० आङ्गिक क्याम्पस र ९३१ सम्बन्धन प्राप्त क्याम्पसको सञ्जालमार्फत देशभरि उच्च शिक्षा उपलब्ध गराइएको छ। सन् २०१३–१४ सम्म यसमा ६,०४,४३७ विद्यार्थी नामांकनमा थिए।
स्थापना र नामकरण
विश्वविद्यालयको नाम राजा त्रिभुवनको सम्मानमा राखिएको हो। औपचारिक पहलका रूपमा वि.सं. २०१२ साल चैत्र १८ गते स्वर्गीय श्री ५ त्रिभुवनको वार्षिक श्राद्धको अवसरमा ‘त्रिभुवन विश्वविद्यालय सभा’ घोषणा गरिएको उल्लेख पाइन्छ। सो कमिसनको अध्यक्षतामा जेठी राजमाता कान्ति राज्यलक्ष्मी र उपाध्यक्षतामा कान्छी राजमाता ईश्वरी राज्यलक्ष्मी शाह रहेकी थिइन्; सदस्यतर्फ अधिराजकुमारद्वय हिमालय र बसुन्धरा सहित प्रशासन र शिक्षा क्षेत्रका व्यक्तित्व तथा कवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा संलग्न थिए। त्यसपछिको संस्थागत प्रक्रिया पूरा गरी वि.सं. २०१६ मा विश्वविद्यालय स्थापना भएको मानिन्छ।
कानुनी ढाँचा र स्वायत्तता
विश्वविद्यालयको काम, कर्तव्य र अधिकार ‘त्रिभुवन विश्वविद्यालय ऐन, २०४९’ अनुसार चल्छ। सो ऐनले राष्ट्रिय आवश्यकता अनुसार दक्ष जनशक्ति तयार पार्ने, गुणस्तरीय उच्च शिक्षा दिने, विभिन्न क्षेत्रमा अनुसन्धान गर्ने तथा संस्कृति–परम्पराको संरक्षण र विकासमा योगदान पुर्याउने उद्देश्य निर्दिष्ट गर्छ। ऐनअनुसार विश्वविद्यालय अविच्छिन्न उत्तराधिकार भएको स्वशासित संस्था हो, जसले चल–अचल सम्पत्ति आर्जन–उपभोग गर्न र आफ्नै नाममा कानुनी कारबाही गर्न वा भोग्न सक्छ।
संगठनात्मक संरचनामा विश्वविद्यालय सभा, प्राज्ञिक परिषद्, कार्यकारी परिषद्, सेवा आयोग, अध्ययन संस्थान, संकाय, विभाग, आङ्गिक र सम्बन्धन प्राप्त क्याम्पस, अनुसन्धान केन्द्र लगायतका निकाय समावेश छन्। यी निकायहरूको समष्टिगत रूप विश्वविद्यालयको संगठनात्मक स्वरूप बनेको छ।
शासकीय निकाय र पदाधिकारी
कार्यकारी परिषद् विश्वविद्यालयको कार्यकारी निकाय हो। यसको संरचनामा उप–कुलपति अध्यक्ष, शिक्षाध्यक्ष सदस्य, अध्ययन संस्थान र संकायबाट एक–एक जना डीन सदस्य र रजिष्ट्रार सदस्य–सचिव रहने व्यवस्था ऐन–नियममा छ। विकेन्द्रीकरण नियम, २०५५ बमोजिम आर्थिक अवस्था, प्राज्ञिक दक्षता र संस्थागत क्षमताका आधारमा अध्ययन संस्थान, संकाय वा अनुसन्धान केन्द्रस्तरमा व्यवस्थापन तथा विकास परिषद् गठन गर्न सकिन्छ।
अध्ययन संस्थान र संकायको शैक्षिक निर्णयका लागि ‘विद्या परिषद्’ राखिने व्यवस्था छ। यस परिषद् डीनको अध्यक्षतामा गठन हुन्छ र विषय समितिका अध्यक्ष, अनुभवयुक्त शिक्षक, सम्बन्धित अनुसन्धान केन्द्रका प्रतिनिधि, परीक्षा नियन्त्रक, पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक तथा आङ्गिक/सम्बन्धन प्राप्त क्यम्पसका प्रमुखहरू समेटिन्छन्।
शैक्षिक संरचना
विश्वविद्यालयअन्तर्गत पाँच अध्ययन संस्थान छन्—इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान, कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान, चिकित्सा शास्त्र अध्ययन संस्थान, विज्ञान तथा प्रविधि अध्ययन संस्थान र वन विज्ञान अध्ययन संस्थान। चार संकायहरूमा कानुन संकाय, मानविकी तथा सामाजिकशास्त्र संकाय, व्यवस्थापन संकाय र शिक्षाशास्त्र संकाय पर्दछन्। केन्द्रीय तहमा ३८ विभाग र ६० आङ्गिक क्याम्पस सञ्चालनमा छन्।
शैक्षिक तहअनुसार प्रमाण–पत्र तहमा करिब ५० शीर्षक, स्नातक तहमा १०७९ शीर्षक र स्नातकोत्तर तहमा करिब १ हजार शीर्षकमा अध्ययन–अध्यापन हुने जानकारी दिइएको छ। यसका अतिरिक्त विभिन्न शीर्षकमा डक्टरेट (पीएचडी) तहसम्मका कार्यक्रम पनि सञ्चालन गरिन्छ।
विषयक्षेत्र र अध्ययन कार्यक्रम
विश्वविद्यालयले कृषि तथा पशु विज्ञान, वन विज्ञान, इन्जिनियरिङ, विज्ञान तथा प्रविधि र चिकित्साशास्त्रजस्ता प्राविधिक क्षेत्रमा शिक्षादीक्षा उपलब्ध गराउँछ। त्यस्तै मानविकी, समाजविज्ञान, भूगर्भशास्त्र, मानवशास्त्र, व्यवस्थापन, शिक्षाशास्त्र र कानुनजस्ता विषयहरूमा पनि पाठ्यक्रमहरू चलाइन्छन्। यो दायरा विभिन्न संकाय, अध्ययन संस्थान र केन्द्रीय विभागमार्फत कार्यान्वित छ।
क्याम्पस सञ्जाल, पूर्वाधार र तथ्याङ्क
विश्वविद्यालयसँग आबद्ध निजी क्याम्पस ९३१ रहेका छन्। सन् २०१३–१४ सम्म विभिन्न तहमा समग्र विद्यार्थी सङ्ख्या ६,०४,४३७ दर्ता थिए। सो अवधिसम्म अध्यापनमा संलग्न शिक्षक ७,९६६ र कर्मचारी १५,१९६ रहेको तथ्याङ्क प्रस्तुत गरिएको छ। केन्द्रीय कार्यालय र सहायक पूर्वाधार ३०४२–५–२ रोपनी क्षेत्रमा फैलिएको उल्लेख छ।
शैक्षिक तथा सेवा–सम्बद्ध पूर्वाधारका रूपमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय पुस्तकालय, त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल र त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान जस्ता इकाइहरू यस विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धित रहेका छन्।
शिक्षक–कर्मचारी सेवा संरचना
शिक्षक सेवामा प्राध्यापक, सहप्राध्यापक, उपप्राध्यापक, सहायक प्राध्यापक र शिक्षण सहायकजस्ता पदहरू हुने व्यवस्था छ। शिक्षण सहायक पद अस्थायी मानिन्छ र करारमार्फत पूर्ति गरिने भनिएको छ। प्रशासनतर्फ प्रशासक (विशिष्ट श्रेणी), सहप्रशासक (प्रथम श्रेणी), उपप्रशासक (द्वितीय श्रेणी) र सहायकप्रशासक (तृतीय श्रेणी) जस्ता पद राखिएका छन्। आवश्यकताअनुसार यसभन्दा तलका श्रेणी/पद निर्धारण गर्ने अधिकार कार्यकारी परिषद्लाई छ।
उप–कुलपति
उप–कुलपति विश्वविद्यालयको पूर्णकालिक प्रमुख पदाधिकारी हो। स्रोतहरूमा समयक्रमअनुसार विभिन्न व्यक्तिहरूले यो पद सम्हालेको उल्लेख छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “त्रिभुवन विश्वविद्यालय” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q588239
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९५/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “त्रिभुवन विश्वविद्यालय”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/त्रिभुवन_विश्वविद्यालय (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). त्रिभुवन विश्वविद्यालय [Tribhuvan University]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/त्रिभुवन_विश्वविद्यालय
“त्रिभुवन विश्वविद्यालय [Tribhuvan University].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/त्रिभुवन_विश्वविद्यालय. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “त्रिभुवन विश्वविद्यालय [Tribhuvan University].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/त्रिभुवन_विश्वविद्यालय.
@misc{nepaliencyclopedia_356,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {त्रिभुवन विश्वविद्यालय [Tribhuvan University]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%A8_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - त्रिभुवन विश्वविद्यालय [Tribhuvan University] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%A8_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/त्रिभुवन_विश्वविद्यालय · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
