महेन्द्र वीरविक्रम शाह शाह वंशका नवौँ राजास्व रूपमा परिचित शासक थिए। उनले वि.सं. २०११ चैत १ देखि २०२८ माघ १७ सम्म नेपालमा शासन सम्हाले। उनको कार्यकाल पञ्चायती संरचना लागू, आन्तरिक कानुनी-सामाजिक सुधार, राजमार्ग निर्माण र समदूरी परराष्ट्र नीतिका पहलले चिनिन्छ। आलोचना र समर्थन दुवैका बीच उनले आर्थिक तथा प्रशासनिक संस्थागत ढाँचा विस्तार गरे।
प्रारम्भिक जीवन र पारिवारिक पृष्ठभूमि
उनको जन्म वि.सं. १९७७ मा नारायणहिटी दरबार परिसरमा भएको उल्लेख पाइिन्छ। १९९७ वैशाख २९ मा उनले हरि शमशेरकी छोरी इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाहसँग वैवाहिक सम्बन्ध जोडे। दम्पतीका छोराछोरीमध्ये पुत्र वीरेन्द्र, ज्ञानेन्द्र र धीरेन्द्र, तथा पुत्री शान्ति, शारदा र शोभा परेका थिए। वि.सं. २००७ कात्तिक २१ मा त्रिभुवन भारतीय दूतावासमा प्रवेश गर्दा युवराज महेन्द्र पनि सँगै गएका थिए।
२००७ को राजनीतिक समायोजनपछि शाही अधिकार सीमित बनाउने प्रावधान र “गणतन्त्र” शब्दको सार्वजनिक प्रयोगप्रति उनी असन्तुष्ट रहेको अभिलेखमा देखिन्छ। त्यस अवधिका मतभेदले उनको आगामी राजनीतिमा निर्णायक प्रभाव पारेको मानिन्छ।
सिंहासनारोहण र प्रारम्भिक शासन
राजा त्रिभुवनको उत्तराधिकारस्वरूप महेन्द्र सत्तामा उक्लिए। त्रिभुवन युरोपतर्फ उपचारका लागि जाँदा शाही अधिकार उनको जिम्मामा आएको बताइन्छ। राज्याभिषेक वि.सं. २०१३ वैशाख २१ मा सम्पन्न भयो। वि.सं. २०१२ माघ १३ मा उनले टङ्कप्रसाद आचार्यलाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गरे, जसको अवधिमा पहिलो पञ्चवर्षीय योजना सुरु, नेपाल राष्ट्र बैंक र सर्वोच्च अदालत स्थापना तथा कूटनीतिक पहुँच विस्तार भयो। २०१३ असोज २२ मा चीनबाट ६ करोड सहयोग प्राप्त भएको र २०१४ असारमा आचार्यले राजीनामा दिएको उल्लेख छ।
त्यसपछि २०१४ सालमा कुँवर इन्द्रजित सिंह प्रधानमन्त्री बने, तर मन्त्रिपरिषद् लामो समय टिकेन। त्यसलाई विस्थापित गर्दै सुवर्ण सम्शेर राणाको नेतृत्वमा सरकार गठन भयो।
संविधान २०१५, आम निर्वाचन र २०१७ सालको कदम
राजाले वि.सं. २०१५ फागुन १ मा नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५ जारी गरे। सोही आधारमा २०१५ फागुन ७ देखि चैत २१ सम्म ४५ दिन चलाएको पहिलो आम निर्वाचनबाट प्रतिनिधिसभाका १०९ सदस्य चयन भए। सबैभन्दा ठूलो दल बनेको नेपाली कांग्रेसबाट विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले २०१६ जेठ १३ मा प्रधानमन्त्रीको रूपमा शपथ लिए।
वि.सं. २०१७ पुसमा राजाले निर्वाचित संसद् र मन्त्रिमण्डल हटाई राजनीतिक दलहरूमा प्रतिबन्ध लगाएर पञ्चायती ढाँचा अघि बढाए। समर्थकहरूले यसलाई राष्ट्रिय स्वायत्तता जोगाउने प्रयास माने, आलोचकहरूले निरङ्कुशता भने। वि.सं. २०१९ पुस १ मा प्रकाशित नेपालको संविधान २०१९ले निर्दलीय राष्ट्रिय पञ्चायतसहित एकसदनीय व्यवस्था र धारा ९० अन्तर्गत शाही अवशिष्ट अधिकारलाई मान्यता दियो।
जनकपुर बम काण्ड र विरोध
वि.सं. २०१८ माघ ९ मा जनकपुरस्थित जानकी मन्दिर दर्शनपछि फर्कँदै गर्दा शाही सवारीमाथि बम आक्रमण भयो। घटनामा दुर्गानन्द झाको नेतृत्व तथा अरबिन्दकुमार ठाकुरसहितको संलग्नता वर्णित छ। झालाई २०२० माघ २५ मा मृत्युदण्ड, अरू दुईजनालाई जन्मकैदको सजाय सुनाइएको थियो।
आर्थिक नीतिः योजना, उद्योग र पूर्वाधार
उनी शासनमा आएपछि योजनाबद्ध विकासलाई प्राथमिकता दिइयो। २०१३ सालमा पञ्चवर्षीय योजना अवधारणा अगाडि बढाइयो। २००७ देखि २०११ सम्म भारतमाथिको आर्थिक निर्भरता अत्यधिक रहेको अवस्थालाई क्रमशः घटाउँदै लगिएको दाबी स्रोतमा छ। नेपाल राष्ट्र बैंक र राष्ट्रिय योजना आयोगमार्फत आर्थिक संयोजन मजबूत बनाइयो।
औद्योगिकीकरणतर्फ बालाजु औद्योगिक क्षेत्र (२०१८), हेँटौंडा औद्योगिक क्षेत्र, वीरगन्ज चिनी कारखाना, नेसनल ट्रेडिङ लिमिटेड, नेपाल आयल निगम, कृषि औजार कारखाना, जनकपुर चुरोट, बाँसवारी जुत्ता, तथा सिमेन्ट–कपडा उद्योगजस्ता स्थापनाहरू उनको पालासँग सम्बद्ध छन्। यातायाततर्फ महेन्द्र राजमार्ग, पृथ्वी राजमार्ग र अरणिको राजमार्गजस्ता प्रवेशमार्ग बने। पूर्व–पश्चिम राजमार्गका खण्डहरूमा सोभियत सङ्घ, भारत, एसियाली विकास बैंक र युनाइटेड किङ्डमको सहयोग समायोजन गरिएको थियो। नवलपरासी, गैँडाकोटतर्फ २०१८ मा शिलान्यास र २०२२ मा उद्घाटन भएको उल्लेख छ।
परराष्ट्र, असंलग्नता र सीमा–सुरक्षा
शीतयुद्धको पृष्ठभूमिमा उनले समदूरी नीतिलाई जोड दिए। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता वि.सं. २०१२ मा प्राप्त भयो र त्यसपछिका अवधिमा ऋषिकेश शाह स्थायी प्रतिनिधि बने। विभिन्न चरणमा सोभियत सङ्घ, जापान, संयुक्त राज्य अमेरिका, युनाइटेड किङ्डम, मेक्सिको, क्यानडा, चीन, फ्रान्स र इरान आदिका भ्रमणहरू सूचीकृत छन्। पञ्चशील र असंलग्न धारणा स्वीकार गर्दै छिमेकीहरूसँग सम्बन्ध सन्तुलित राख्ने नीति अवलम्बन गरिएको थियो।
सीमापार प्रभाव घटाउन तराई क्षेत्रमा नेपाली बस्ती विस्तार गर्ने पहल, भारतीय मुद्राको चलनलाई रोक्दै राष्ट्रिय मुद्रालाई बाध्यकारी बनाउने प्रयास र झण्डै ४५ देशसँग कूटनीतिक सम्बन्ध विस्तारजस्ता कदम दर्ज छन्। वि.सं. २०२८ मा नेपाल–तिब्बत सीमामा रहेका भारतीय १७ चेकपोस्ट हट्नु उनको कठोर निर्णय मानिन्छ।
कानुनी, सामाजिक र प्रशासनिक सुधार
वि.सं. २०२० भदौ १ मा नयाँ मुलुकी ऐन लागू गरेर छुवाछुत, जातीय तथा लिङ्गीय विभेदविरुद्ध कानुनी आधार बलियो बनाइयो। २०२१ मङ्सिर १ को भूमिसुधारमार्फत जमिनदारी उन्मूलन, हदबन्दी, मोहियानी हक र कुतको स्पष्ट व्यवस्था आयो। २०१८ वैशाख १ मा देश १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा पुनर्संरचना गरिएको थियो।
शिक्षा–संस्कृतिमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको आधुनिकीकरण, पाठ्यक्रममा स्वदेशी सामग्री, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान र राष्ट्रिय नाचघर सक्रियता, २०१४ सालमा शाही नेपाल वायुसेवा निगम स्थापना समावेश छन्। २०१७ को राज्य रजौटा ऐन तथा राज्य अदालत उन्मूलन ऐनले परम्परागत संरचना खारेज भए; क्रमशः इलाका अदालतको ढाँचा कार्यान्वयनमा आयो। वि.सं. २०२४ मा “गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान” शुरू गरी सहर–केन्द्रित जनशक्ति गाउँतर्फ फर्काउने नीति अघि बढाइयो।
उत्तरार्धका राजनीतिक प्रसङ्ग
वि.सं. २०२६ मा सूर्यबहादुर थापा हटेपछि कीर्तिनिधि विष्ट प्रधानमन्त्री बने। त्यसपछि २०२८ मा सीमा चेकपोस्ट हटाउने संवेदनशील मुद्दामा प्रधानमन्त्रीलाई अगाडि सारिएको व्याख्या पाइन्छ। दीर्घकालीन रुपमा, २०१७ को व्यवस्थापछि उब्जिएको राजनीतिक असन्तोषले जनआन्दोलन २०४६तर्फ वातावरण बन्ने आधार तयार पार्यो भन्ने मूल्याङ्कन पनि समकालीन स्रोतहरूमा भेटिन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “महेन्द्र वीरविक्रम शाह” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q313110
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक १००/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “महेन्द्र वीरविक्रम शाह”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/महेन्द्र_वीरविक्रम_शाह (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). महेन्द्र वीरविक्रम शाह. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/महेन्द्र_वीरविक्रम_शाह
“महेन्द्र वीरविक्रम शाह.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/महेन्द्र_वीरविक्रम_शाह. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “महेन्द्र वीरविक्रम शाह.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/महेन्द्र_वीरविक्रम_शाह.
@misc{nepaliencyclopedia_178,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {महेन्द्र वीरविक्रम शाह},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - महेन्द्र वीरविक्रम शाह T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9 Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/महेन्द्र_वीरविक्रम_शाह · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
