बालकृष्ण सम

बालकृष्ण सम नेपाली नाट्यलेखक र चित्रकला साधकका रूपमा परिचित थिए। उनी जनरल समर शमशेरका पुत्र हुन्। वि.सं. २००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि समानताको मान्यतालाई केन्द्रमा राखी उनले आफ्नो नामबाट ‘शमशेर जङ्गबहादुर राणा’ हटाई ‘सम’ मात्र प्रचलनमा ल्याए। उनको जन्म वि.सं. १९५९ साल माघ २४ गते ज्ञानेश्वरमा भयो, र वि.सं. २०३८ साल साउन ६ गते पशुपति आर्यघाटमा उनको देहावसान भयो। आधुनिक नेपाली नाटकको प्रारम्भिक बाटो कोर्न र पद्धति विस्तार गर्न उनले महत्वपूर्ण योगदान दिए।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

समको जन्मस्थान अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकाभित्र पर्ने ज्ञानेश्वर क्षेत्र हो। औपचारिक शिक्षामा उनी आई.एस.सी.सम्म पुगेका थिए। अध्ययनपछि साहित्य र कलामा निरन्तर अभिरुचि राख्दै उनले सिर्जनात्मक लेखनतर्फ ध्यान केन्द्रित गरे। पारिवारिक पृष्ठभूमि सेनासँग जोडिएको भए पनि उनको साहित्यिक यात्रा समान रूपले पहिचानयोग्य बन्यो।

सेवामा संलग्नता र पद

उनको पेशागत जीवन विविध भूमिकामा फैलिएको देखिन्छ। वि.सं. १९८० सालतिर उनी सैनिक क्याप्टेन बने, पछि १९९५ मा मेजर र २००९ मा लेफ्टिनेन्ट कर्णेल भए। नागरिक प्रशासनमा उनले नेपाली जाँचपास अड्डाको प्रमुख भएर काम गरे। शिक्षा क्षेत्रमा दरबार स्कूल र त्रिचन्द्र कलेजमा अध्यापन गरे, जसमा त्रिचन्द्र कलेजमा वि.सं. १९८७ सालतिर प्राध्यापनको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए।

सूचना र सञ्चारमा उनी नेपाल रेडियोका निर्देशक (२००८) बने। मुद्रण पत्रकारितामा गोरखापत्रका सम्पादक (२०१२) भई काम गरे। सांस्कृतिक संस्थानमा उनी रोयल नेपाल एकेडेमीका सदस्य (२०१४) भए र पछि नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानका उपकुलपति (२०२६) र आजीवन सदस्य (२०२८) बने। शासन संरचनामा उनी राजसभा स्थायी समितिका सदस्य (२०३०) को रूपमा पनि सूचीकृत छन्।

साहित्यिक कृतिहरू

समले नाटक प्रमुख विधा बनाए। उनका चर्चित नाटकमा ‘मुटुको व्यथा’ (१९८६), ‘मुकुन्द–इन्दिरा’ (१९९४), ‘प्रह्लाद’ (१९९५), ‘अन्धवेग’ (१९९६), ‘भक्त भानुभक्त’ (२०००), ‘प्रेमपिण्ड’ (सालबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ), ‘अमरसिंह’ (२०१०) र ‘स्वास्नीमान्छे’ (२०३३) पर्दछन्। यीबाहेक ‘भीमसेनको अन्त्य’ (२०१२), ‘तलमाथि’ (२०२३), ‘तानसेनको झरी’ (२०२६), ‘अमितवासना’ (२०२७), ‘मोतीराम’ (२०३३) तथा ‘उ मरेकी छैन’ (२०३५) जस्ता नाटक समावेश छन्। एकाङ्कीमा ‘बोक्सी’ (१९९९), ‘भतेर’ (२०१०), ‘तपोभूमी’ (२०१४), ‘चार एकाङ्की’ (२०२०), ‘माटोको ममता’ (२०२६) र ‘बिरामी र कुरुवा’ (२०२७) प्रकाशित भएका थिए।

काव्य क्षेत्रमा ‘आगो र पानी’ (२०११) खण्डकाव्य र ‘चिसोचूल्हो’ (२०१५) महाकाव्य प्रकाशित भए। कविता संकलन ‘बालकृष्ण समका कविता’ (२०३८) र निबन्ध/प्रबन्धमा ‘नियमित आकस्मिता’ (२००५), ‘मेरो कविताको आराधन उपासना–१’ (२०२३) र ‘–२’ (२०२९) समावेश छन्। संकलित कृतिका रूपमा ‘समका तीन नाटक’ (२०५९) र ‘समका एकाङ्की’ (२०५९) प्रकाशित भएका थिए। अंग्रेजी भाषामा ‘Heroes of Nepal’ (1971) शीर्षकको जीवनी शृंखला पनि उनको कृतिसूचीमा उल्लेखित छ।

नाटकको प्रवृत्ति र शिल्प

उनका नाटक विविध प्रकृतिका छन्। ‘मुटुको व्यथा’, ‘मुकुन्द–इन्दिरा’ र ‘म’ सामाजिक यथार्थसँग सम्बन्धित मानिन्छन्। ‘अमरसिंह’, ‘भक्त भानुभक्त’ र ‘भीमसेनको अन्त्य’ ऐतिहासिक प्रकृतिका हुन्। पौराणिक आख्यानमा आधारित कृतिहरूमा ‘ध्रुब’ र ‘प्रह्लाद’ समावेश छन्। ‘स्वास्नीमान्छे’ चाहिँ स्वैरकल्पनात्मक र प्रयोगवादी ढाँचामा लेखिएको मानिन्छ।

समाप्तिको स्वरूप हेर्दा ‘ध्रुब’, ‘प्रह्लाद’ र ‘मुकुन्द–इन्दिरा’ संयोगान्ततिर झुक्छन् भने ‘मुटुको व्यथा’, ‘अन्धवेग’ र ‘प्रेमपिण्ड’ दुःखान्ततिर उन्मुख देखिन्छन्। एकाङ्कीदेखि दीर्घ नाटकसम्म उनले विविध रूप र आयाममा काम गरे।

सम्मान र संस्थागत मान्यता

राज्य र संस्थागत सम्मानमा उनी बहुविध रूपमा सम्मानित भए। उनलाई गोरखा दक्षिणबाहु तेस्रो (१९९९), दोस्रो (२००९) र प्रथम (२०२८) प्रदान गरियो। त्यसैगरी साझा पुरस्कार (२०२८), त्रिभुवन पुरस्कार (२०२९) र त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट विशेष उपाधि (२०२९) प्राप्त भयो। ‘रत्नश्री स्वर्णपदक’ (२०२३) र ‘प्रिथिबू प्रज्ञा पुरस्कार’ (२०३५) पनि सूचीकृत छन्।

स्मरण, नामाकरण र मृत्यु

समको साहित्यिक हस्ताक्षरलाई कदर गर्दै उनलाई नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान परिसर, कमलादीस्थित प्रज्ञा भवनमा सालिकमार्फत स्मरण गरिएको छ। उनको नाममा ‘बालकृष्ण सम फाउन्डेसन’ नामक साहित्यिक संस्था स्थापना भएको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. २०३८ साल साउन ६ गते पशुपति आर्यघाटमा उनको अन्त्येष्टि सम्पन्न भयो। २००७ सालपछि ‘सम’ प्रयोगमार्फत उनले समानताको विचारलाई आफ्नो परिचयमै निबद्ध गरेका थिए।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बालकृष्ण सम”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बालकृष्ण_सम (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). बालकृष्ण सम. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बालकृष्ण_सम

“बालकृष्ण सम.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बालकृष्ण_सम. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “बालकृष्ण सम.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बालकृष्ण_सम.

@misc{nepaliencyclopedia_240,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {बालकृष्ण सम},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%B8%E0%A4%AE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - बालकृष्ण सम
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%B8%E0%A4%AE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -