ऋद्धिबहादुर मल्ल

ऋद्धिबहादुर मल्ल (वि.सं. १९५५–२०२५) नेपालको पहिलो साहित्यिक पत्रिका मानिने शारदा पत्रिकाका संस्थापक सम्पादकका रूपमा परिचित छन्। १९९१ सालको माघे संक्रान्तिदेखि शारदाको सम्पादन र प्रकाशन उनले सम्हाले, जसको प्रभावले आधुनिक नेपाली साहित्यको धार बदलियो। वि.सं. २०५४ मा राज्यले उनको सम्मानमा मुहारचित्र अंकित हुलाक टिकट सार्वजनिक गर्‍यो।

प्रारम्भिक जीवन र पारिवारिक पृष्ठभूमि

मल्लको जन्म वि.सं. १९५५ मंसिर २४ गते वनारसस्थित वरुणापुल कोठीमा भयो। उनका पिता सुब्बा वीरबहादुर मल्ल र आमा नीरकुमारी थिए। पिता जंगबहादुर राणाकी कान्छी छोरी दीपकुमारीको सेवामा थिए, र वीरशमशेर प्रधानमन्त्री बनेपछि दीपकुमारीलाई देशनिकाला दिँदा उनीहरू वनारसैमा बसे। त्यही परिवेशमा ऋद्धिबहादुरको जन्म र बाल्यकाल बित्यो।

शिक्षा र प्रारम्भिक सम्मान

उनी २२ वर्षको उमेरमा म्याट्रिक उत्तीर्ण भए। सो उपलब्धिमा राज्यले दोसल्ला ओढाई काठमाडौं सहरमा हात्तीमा घुमाएर सम्मान गर्‍यो। उक्त विधाले गरिएको यस्ता सम्मानमध्ये उनी अन्तिम व्यक्ति मानिन्छन्, किनकि १९७६ सालपछि राज्यले त्यो परम्परा बन्द गरेको उल्लेख पाइन्छ।

पेशागत जीवन र प्रशासनिक संलग्नता

घरको आर्थिक अवस्थाका कारण उनी कलेज तहसम्म पुग्न सकेनन्। तत्कालीन सेवामार्ग रोजेर उनी सरकारी जागिरमा लागे र सुब्बा भए। युवावस्थामा उनले जुद्धशमशेरकी छोरीका निजी सचिवका रूपमा पनि काम गरे।

विवाह र परिवार

वि.सं. १९७० सालमा मल्लको विवाह साहु द्वारिकादास मूलकी छोरी आनन्दकुमारीसँग भयो। उनीहरूका छोराछोरीमा गोविन्दबहादुर, विजयबहादुर, फत्तेबहादुर, हिक्मतबहादुर र शान्ति थिए। तीमध्ये गोविन्दबहादुर मल्ल गोठाले र विजय मल्ल नेपाली साहित्यमा प्रतिष्ठित व्यक्तिका रूपमा चिनिए।

साहित्यिक कृतित्व र विवाद

मल्लले नेपाली भाषामा ६ वटा उपन्यास अनुवाद गरेको र एउटा मौलिक कृति प्रकाशित भएको भनाइ भेटिन्छ, तर कृतिको संख्या र प्रकृतिबारे साहित्यकार र समालोचकबीच एकमत छैन। उनको ‘शकुन्तला’ शीर्षक पाण्डुलिपि जुद्धशमशेरको आदेशमा छापिने भनिए पनि, शिक्षा डाइरेक्टर मृगेन्द्रशमशेरको हातमा पुगेपछि दुई वर्षसम्म प्रकाशित भएन। पछि सोही कृति कर्णेल शिवप्रतापशमशेर थापालाई लेखक देखाएर बजारमा आएको दाबी गरिन्छ। उनको मौलिक कृतिमा ‘शर्मिष्ठा’ (वि.सं. १९८५) पर्दछ। अनुवादित कृतिहरूमा ‘आँखाको कसिंगर’, ‘डुंगा पल्टियो’ (२०२२), ‘शेष प्रश्न’ (२०२२), ‘चरित्रहीन’ (२०२२), ‘गोरा’ (२०१८) र ‘न्याट्रिड्यामको कुम्भे’ (२०२५) समावेश छन्।

शारदा पत्रिका: स्थापना, संरक्षा र प्रभाव

शारदाको नियमित प्रकाशन १९९१ सालको माघे संक्रान्तिदेखि मल्लकै सम्पादन र जिम्मेवारीमा अघि बढ्यो। आरम्भदेखि नै रुद्रराज पाण्डे र प्रेमराज शर्माले सहयोग गरे, र बालकृष्ण समजस्ता साहित्यसेवीहरूको सक्रियता पनि जोडिँयो। पत्रिकाले लेखनाथ पौड्याल, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, बालकृष्ण सम, सिद्धिचरण श्रेष्ठ, गुरुप्रसाद मैनाली, विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, भवानी भिक्षु, सूर्यविक्रम ज्ञवालीलगायतका लेखकलाई संस्थागत मञ्च दियो।

‘उन्नयन’को ऋद्धिबहादुर मल्ल विशेषांक (पूर्णांक २५, २०५४) मा सुन्दरप्रसाद शाह ‘दुःखी’को उल्लेखअनुसार, जुद्धशमशेरले शारदाका लागि वार्षिक ५०० रुपैयाँ ‘खड्गनिसाना’सहित उपलब्ध गराएका थिए। मल्लले त्रिचन्द्र कलेजका प्रिन्सिपल रुद्रराज पाण्डेलाई कोलकाताको ‘हेउर स्कुल’को ढाँचामा विद्यार्थी–शिक्षकका रचना संकलन गरी मासिकपत्र निकाल्ने र आफ्नै जोरगणेश प्रेसमा छाप्ने सुझाव पनि दिएका थिए। पछि मेजर जनरल मृगेन्द्रशमशेरसँग ‘त्रैमासिक’ निकाल्ने सहमति बनी, जुद्धशमशेरले दैनिकसमेत निकाल्न दिने आदेश गरेको भनाइ पाइन्छ।

पद्मशमशेरलाई राजकाज सुम्पिएपछि २००२ सालतिर पत्रिका आर्थिक संकटमा पर्‍यो। कागज र मसी जोगाउन कठिनाइ भयो र संक्रमणकालीन सत्ताले शङ्काको दृष्टिले हेर्न थाल्यो। मल्लले सहयोगका लागि पहल गरेपछि वर्षको १,२०० रुपैयाँ दिने व्यवस्था मिल्यो, जसअन्तर्गत सम्पादकलाई ३६० र लेखकलाई महिनैपिच्छे ५० को दरले ६०० दिने तय भयो। सो क्रममा गोपालप्रसाद रिमाललाई सम्पादक पठाइए पनि राणाविरोधी गतिविधिमा संलग्न रहेको जानकारी पाएपछि उनलाई हटाइयो र मल्लको छोरालाई सम्पादन जिम्मेवारी दिइयो; फलतः गोविन्दबहादुर मल्ल शारदाका सम्पादक बने। सात सालको आन्दोलन र श्री ५ को दिल्ली सवारीपछिका घटनाले शारदा अनियमित बन्दै गयो, र २००७ सालपछि १–२ अंक मात्रै निक्लिन सक्यो।

जोरगणेश प्रेस र अन्य प्रकाशन पहल

शारदासँग गाँसिएको जोरगणेश प्रेस मल्लले खरदार तीर्थराज सुवालसँग मिलेर स्थापना गरेका थिए। केही समयपछि सुवालले हात झिके र प्रेस मल्लकै एकल स्वामित्वमा चल्यो। यही प्रेसबाट शारदाका अंकहरू छापिइरहे। साथै, वि.सं. २००७ फागुन ७ गते ‘आवाज (दैनिक)’ नामक दैनिक पत्रिका पनि उनले प्रकाशित गरे।

उत्तरार्ध, मूल्याङ्कन र निधन

मल्लले तत्कालीन राजनीतिक परिस्थितिअनुसार अनुकूलनकारी सम्पादकीय नीति अपनाएर शारदालाई निरन्तरता दिए, जसमा राणा शासनप्रति प्रशंसात्मक दृष्टिकोण पनि देखिन्थ्यो भन्ने टिप्पणी गरिन्छ। वि.सं. २०२५ वैशाख ५ गते उनको निधन काठमाडौंमा भयो। उनको साहित्यिक–पत्रकारितामूलक योगदानको कदरस्वरूप वि.सं. २०५४ मा राज्यले मुहारचित्रयुक्त हुलाक टिकट जारी गरेको तथ्य स्मरणीय छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “ऋद्धिबहादुर मल्ल”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ऋद्धिबहादुर_मल्ल (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). ऋद्धिबहादुर मल्ल. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ऋद्धिबहादुर_मल्ल

“ऋद्धिबहादुर मल्ल.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ऋद्धिबहादुर_मल्ल. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “ऋद्धिबहादुर मल्ल.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ऋद्धिबहादुर_मल्ल.

@misc{nepaliencyclopedia_535,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {ऋद्धिबहादुर मल्ल},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%8B%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - ऋद्धिबहादुर मल्ल
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%8B%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -