भूगोल र स्थान
अछाम जिल्ला
अछाम जिल्ला सुदूरपश्चिम प्रदेशको एक पहाडी प्रशासनिक इकाइ हो, जसको सदरमुकाम मङ्गलसेनमा छ। करिब १६८० वर्ग किलोमिटरसम्म फैलिएको यो जिल्ला भौगोलिक रूपमा दुर्गम भए पनि प्राकृतिक सम्पदा र सांस्कृतिक…
संस्कृति
“संस्कृति” ट्याग भएका ४३ लेख
समाज र जीवनशैली
अम्बर गुरुङ
अम्बर गुरुङ नेपाली संगीतका अग्रणी स्रष्टा र राष्ट्रगान ‘सयौं थुंगा फूलका हामी’ का धुनकार हुन्। वि.सं. १९९४–२०७३ बीच सक्रिय रहँदा उनले सयौँ गीत, नाटक, चलचित्र र वृतचित्रका लागि धुन र व्यवस्था गरेर…
कला र संस्कृति
इन्द्रजात्रा
इन्द्रजात्रा नेवार समुदायले काठमाडौँ केन्द्रित रूपमा मनाउने आठ दिनको जात्रा हो, जसमा वर्षा र उर्वरताको देवता इन्द्रको आराधना, इन्द्रध्वजा (लिंगो) स्थापना र विविध रथयात्रा–नाच समावेश छन्। यसलाई येँया…
भूगोल र स्थान
कीर्तिपुर नगरपालिका
कीर्तिपुर नगरपालिका बागमती प्रदेशको काठमाडौँ जिल्लास्थित ऐतिहासिक शहर–नगरपालिका हो। वि.सं. २०५३ मा आठ गाविस गाभेर बनेको यो एकाइ काठमाडौँ उपत्यकाभित्र पर्दछ। यसका १० वडामा २०७८ को जनगणनाअनुसार ८१,५७८…
कला र संस्कृति
कोत पर्व
कोत पर्व १९०३ भदौ ३१ को राति काठमाडौँस्थित कोत परिसरमा घटेको दरबार-आन्तरिक हत्याकाण्ड हो। महारानी राज्यलक्ष्मी देवीका प्रिय गगनसिंह भण्डारीको हत्यारा पत्ता लगाउन बोलाइएको सभामा विवाद चर्किँदा वरिष्ठ…
धर्म र दर्शन
खुकुरी
नेपालका विभिन्न समुदायमा खुकुरीलाई कुलदेवतासँग जोडिएको पवित्र धारिलो वस्तु मानिन्छ। यससँग सम्बन्धित पूजा, आचार–निषेध र प्रतीकात्मक संरचनाले धार्मिक–सांस्कृतिक अर्थ दिन्छ; साथै यो नेपालको प्रतिनिधि…
कला र संस्कृति
गाईजात्रा
गाईजात्रा (नेवारी: सापारु) काठमाडौँ उपत्यकाका साथै देशका थुप्रै सहरमा मनाइने धार्मिक–सांस्कृतिक जात्रा हो। यो नेवार संस्कृति मूलको पर्व हो, जसमा दिवङ्गत आफन्तको सम्झना, सहर–परिक्रमा र सामाजिक…
कला र संस्कृति
गुन्द्रुक
गुन्द्रुक नेपाली भोजनमा प्रचलित, सागबाट बनाइने परम्परागत तरकारी हो। यसमा प्रायः रायो, तोरी र मुलाका पात प्रयोग हुन्छन्। यो विशेषतः जाडो यामतिर खाइन्छ र नेपाल तथा नेपाली समुदायको विशेष खानाका रूपमा…
कला र संस्कृति
झ्याउरे नाच
झ्याउरे नाच नेपालका परम्परागत नृत्यमध्ये परिचित विधा हो, जसको ख्याति विशेषतः गण्डकी अञ्चलमा उल्लेखनीय मानिन्छ। यो नाच पश्चिम नेपालका गुरुङ समुदायका युवतीहरूले एक्लै वा समूहबद्ध गरी प्रस्तुत गर्छन्, र…
कला र संस्कृति
ढाका टोपी
ढाका टोपी ढाका कपडाबाट बनाइने परम्परागत शिरपोश हो, जसले नेपाली पोसाक र पहिचानलाई प्रतिविम्बित गर्छ। पाल्पाली र पूर्वेली ढाका टोपी ख्यातिप्राप्त मानिन्छन्। यो टोपी ब्राह्मण–क्षेत्री मात्र होइन,…
कला र संस्कृति
ढिँडो
ढिँडो नेपालमा प्रचलित परम्परागत परिकार हो, जसका लागि मकै, गहुँ, कोदो वा फापरको पिठो र पानी प्रयोग गरिन्छ। सरल देखिए पनि उचित काइदा चाहिने यो खाद्यवस्तु स्वास्थ्यप्रद मानिन्छ र गुन्द्रुक, दही, अचार,…
समाज र जीवनशैली
तामाङ जाति
तामाङ जाति नेपालको मध्यपहाडी क्षेत्र र पूर्वोत्तर भारतमा दीर्घकालदेखि बसोबास गर्ने मूलवासी समुदाय हो। मातृभाषा तामाङ भाषा बोल्ने यो समूहको भाषा चिनी–तिब्बती महापरिवारको भोट–बर्मेली शाखामा पर्छ।…
कला र संस्कृति
तिहार
तिहार नेपालका हिन्दू समुदायमा दशैँपछि मनाइने सर्वाधिक ठूलो पर्व हो। यो पाँच दिनको यमपञ्चक कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीबाट सुरु भई शुक्ल द्वितीयासम्म चल्ने, उज्यालो, आराधना र सहोदरी–सहोदर माया प्रकट गर्ने…
कला र संस्कृति
तीज
तीज नेपाली समाजमा हिन्दू धर्मसँग सम्बन्धित, विशेषतः महिलाले मनाउने चाड हो। भाद्र शुक्ल पक्षको द्वितीयादेखि पञ्चमीसम्म चार दिन मनाइने यस पर्वमा शिव–पार्वतीको आराधना, व्रत, दर, नाचगान र सामूहिक उत्सव…
समाज र जीवनशैली
थकाली जाति
थकाली जाति नेपालका प्रमुख जनजातिहरूमध्ये एक मानिन्छ। यसको उद्गम मुस्ताङको थाकखोला मानिँदै आएको छ, यद्यपि समुदायका सदस्यहरू देशका विभिन्न स्थानमा फैलिएका छन्। थकाली भाषा तिब्बती–बर्मेली परिवारसँग…
समाज र जीवनशैली
थामी जाति
थामी, जसलाई थाङ्मी पनि भनिन्छ, नेपालका किरात समुदायमध्येको एक जाति हो। उनीहरूले वोन वा किराँत भनेर चिनिने प्राकृत आस्था मान्ने र थाङ्मी खाम भाषा बोल्ने परम्परा राख्छन्। मुख्य बसोबास दोलखा र…
समाज र जीवनशैली
थारू जाति
थारू जाति नेपालका तराई र भित्री उपत्यकाहरूमा फैलिएको आदिवासी समुदाय हो, जसलाई नेपाल सरकारले ‘लोकजाति’का रूपमा मान्यता दिएको छ। बसोबास मेची–महाकालीसम्म र केही बस्ती उत्तर भारतमा पनि देखिन्छ। भाषिक र…
कला र संस्कृति
दमाहा
दमाहा नेपालमा प्रयोग हुने पारम्परिक तालवाद्य हो। यसको देह तामाको भाँडोमा छाला टाँसेर तयार पारिन्छ र गजोले प्रहार गरी, घाँटीमा भिरेर बजाइन्छ। पञ्चैबाजामा पर्ने यो बाजा सानो किसिमको नगरसँग मिल्दोजुल्दो…
कला र संस्कृति
दसैँ
दसैँ वा बडा दसैँ नेपाली समाजको केन्द्रीय चाड हो, जसलाई हिन्दू परम्परामा शक्ति–आराधना र विजयको पर्वका रूपमा मनाइन्छ। असोज शुक्ल प्रतिपदादेखि नौरथा भएसम्म देवीपूजा गरी दशमीका बिहान ज्येष्ठबाट टिका–जमरा…
कला र संस्कृति
दालभात
दालभात नेपालमा व्यापक रूपमा खाइने प्रमुख परिकारको सङ्केतात्मक नाम हो। दाल, भातसँगै तरकारी र अचार समेटिएको मुख्य भोजनलाई प्रायः ‘नेपाली खाना’ भनेर सम्बोधन गरिन्छ। यसले नेपालका खानपान परम्परामा स्थापित…
कला र संस्कृति
दौरा सुरुवाल
दौरा सुरुवाल नेपाल तथा भारतका सिक्किम, दार्जीलिङजस्ता हिमाली भेगहरूमा प्रचलित पुरूष परिधान हो। वि.सं. २०६८ भन्दा अघिसम्म नेपालले यसलाई राष्ट्रिय पोशाकको रूपमा मान्यता दिएको थियो; त्यस वर्ष बाबुराम…
कला र संस्कृति
धान नाच
धान नाच पूर्वी नेपालका लिम्बू (याक्थुङ) समुदायको प्रमुख लोकनृत्य हो, जसलाई लिम्बू भाषामा यालाङ वा यालक्मा भनिन्छ। यसको उद्भव नेपालको लिम्बुवान क्षेत्रमा मानिन्छ र गीतात्मक ‘पालाम’सँग नाचिन्छ। नेपाल…
भाषा र साहित्य
नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान
नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान नेपालका दर्शन, संस्कृति, साहित्य र भाषा सम्बन्धी संरक्षण, प्रवर्द्धन र विकासका कार्यमा समर्पित एक शैक्षिक-सांस्कृतिक संस्था हो। यसको परिकल्पना इतिहासकार बलचन्द्र शर्मा र…
कला र संस्कृति
नेपालको मूर्तिकला
नेपालको मूर्तिकला साना धार्मिक आकृतिहरू र काँसा/ताम्र मिश्रधातुका कलाकृतिका कारण विशेष चिनिन्छ। नेवार शिल्पीहरूले दीर्घकालसम्म भारत र तिब्बततर्फ निर्यात हुने मूर्तिहरू बनाए। हिन्दू धर्म र बौद्ध…
कला र संस्कृति
नेपाली चलचित्र
नेपाली चलचित्र नेपाली भाषामा निर्माण तथा प्रदर्शन हुने राष्ट्रिय चलचित्र उद्योगको सामूहिक संकेत हो। यसको केन्द्र काठमाडौँ मानिन्छ र नियमन तथा प्रवर्द्धनमा नेपाल चलचित्र विकास बोर्ड संलग्न छ। इतिहास…
जीवनी
बालकृष्ण सम
बालकृष्ण सम नेपाली नाटकको विकासमा केन्द्रीय भूमिका खेल्ने साहित्यकार र चित्रकला अभ्यासका लागि चिनिने व्यक्तित्व थिए। २००७ सालको परिवर्तनपछि उनले ‘शमशेर जङ्गबहादुर राणा’ उपाधि हटाई ‘सम’ मात्र प्रयोग…
कला र संस्कृति
बिस्केट जात्रा
बिस्केट जात्रा (नेवा: बिस्काः) उपत्यकाको ऐतिहासिक पर्व हो, जसको मुख्य केन्द्र भक्तपुर मानिन्छ। यो खाइ संल्हुका दिन आरम्भ भई ल्योसिं उभ्याउने–ढाल्ने तान्त्रिक अनुष्ठान, भैरवनाथको प्रतीक पूजा, र…
भूगोल र स्थान
भक्तपुर नगरपालिका
भक्तपुर नगरपालिका नेपालका भक्तपुर जिल्लाको सदरमुकाम तथा काठमाडौँ उपत्यकाको पूर्वी किनारमा अवस्थित ऐतिहासिक सहर हो। राजधानी काठमाडौँबाट करिब १३ किलोमिटर टाढा रहेको यो नगर नेवार समुदायको बहुल बासस्थान,…
समाज र जीवनशैली
मगर जाति
मगर जाति नेपालका मध्य पहाडी भेगमा बसोबास गर्ने एक मूलबासी जनसमूह हो, जसको सांस्कृतिक पहिचान प्रकृतिपूजक परम्परा, आफ्नै भाषा–बोली र विशिष्ट सामाजिक संरचनामा आधारित छ। जनगणनाले यस समुदायलाई जनसंख्याका…
कला र संस्कृति
मम:
मःमः तिब्बती र नेपाली परम्परासँग सम्बद्ध, भित्र भरिने र बाफद्वारा पकाइने खाद्यवस्तु हो। यो भारत, भुटान र बङ्गलादेशसमेत छिमेकी मुलुकहरूमा लोकप्रिय छ। आकृतिमा क्षेत्रीय भिन्नता देखिन्छ—तिब्बती ढाँचा…
इतिहास
माघे सङ्क्रान्ति
माघे सङ्क्रान्ति नेपालभर मनाइने प्रमुख चाड हो, जसलाई मकर सङ्क्रान्ति वा माघी पनि भनिन्छ। यो माघ १ गते पर्ने र सूर्य धनुबाट मकर राशिमा जाणे कालसँग सम्बन्धित पर्व मानिन्छ। यस दिन नदी–घाटमा स्नान,…
कला र संस्कृति
मारुनी नाच
मारुनी नाच नेपालमा विकसित परम्परागत लोकनृत्य हो, जसमा कलिला केटाहरूलाई महिलाको भेषमा सिँगारी “मारुनी” बनाएर मादलको तालमा नचाइन्छ। मगर समुदायसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको यो परम्परा अहिले विभिन्न स्थान र…
समाज र जीवनशैली
राई जाति
राई जाति पूर्वी नेपालका किराँत समुदायभित्र पर्ने एक आदिवासी जनसमूह हो, जसका पुर्खाप्रति परुहाङ र सुम्निमाको आस्था पाइन्छ। यिनीहरूलाई खम्बु, जिमिदार वा जिमी नामले पनि चिनिन्छ। बहु-थर र बहुभाषी…
धर्म र दर्शन
रातो मच्छिन्द्रनाथ
रातो मच्छिन्द्रनाथ काठमाडौँ उपत्यकामा वर्षा र सहकालका आराध्य देवता मानिन्छन्। अन्नको संरक्षण, लोककल्याण र समृद्धिसँग सम्बन्धित देवता भनेर चिनिने उहाँलाई लोकेश्वर तथा बुंगद्य नामले पनि पुकारिन्छ।…
कला र संस्कृति
लाखे नाच
लाखे नाच नेवार समुदायको मुखुण्डोधारी परम्परागत नृत्य हो, जसका प्रदर्शनहरू गुँला र इन्द्र जात्रा जस्ता पर्वमा देखिन्छन्। राक्षसी रूप, धार्मिक मिथक र स्थानीय बाजागाजासँग यो नाच जोडिएको छ। उपत्यकाका…
कला र संस्कृति
लोसार
लोसार वर्षान्तपछि नयाँ वर्षको आरम्भ सूचित गर्ने हिमाली समुदायसँग सम्बन्धित प्रमुख पर्व हो। “लो” वर्ष र “सार” नयाँ भन्ने अर्थ बोकेकाले यसलाई नयाँ वर्षको चाडका रूपमा लिइन्छ। नेपालमा चार प्रकार—तोद्,…
समाज र जीवनशैली
शेर्पा जाति
शेर्पा जाति नेपालका उच्च हिमाली भेग र तिब्बत आसपास बसोबास गर्ने एक प्रमुख समुदाय हो। पूर्वी तिब्बतबाट १८–१९ औँ शताब्दीबीच सोलुखुम्बु जिल्ला तर्फको आव्रजन, भोट-बर्मेली परिवारको शेर्पा भाषा, र तिब्बती…
कला र संस्कृति
श्रावण शुक्ल पूर्णिमा
श्रावण शुक्ल पूर्णिमा वैदिक परम्पराअनुसार अध्यायोपाकर्म, वेदोपाकर्म/वेदारम्भ, जनै परिवर्तन र रक्षाबन्धनसँग जोडिएको प्रमुख पर्व हो। यस दिनलाई वेद जयन्ती, जनैपूर्णिमा र ऋषितर्पणीका नामले पनि चिनिन्छ, र…
जीवनी
सत्यमोहन जोशी
सत्यमोहन जोशी नेपाली साहित्य, इतिहास र संस्कृति अध्ययनका अग्रणी व्यक्तित्व थिए। उनी तीन पटक मदन पुरस्कार प्राप्त गर्न सफल एक्ला साहित्यकार मानिन्छन् र वि.सं. २०१५ मा पुरातत्व विभागका पहिलो निर्देशक…
कला र संस्कृति
सारङ्गी
सारङ्गी धनुसहित बजाइने तारवाद्य हो, जुन नेपाल, भारत र पाकिस्तानको स्थानीय संगीत संस्कृतिमा प्रतिष्ठित छ। भारत र पाकिस्तानतर्फ यो हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीतमा, नेपालतर्फ मुख्यतः लोकगीतमा प्रयोग…
समाज र जीवनशैली
सुनुवार जाति
सुनुवार जाति किराँत समूहअन्तर्गत रहेको, नेपाल सरकारद्वारा सूचीकृत आदिवासी जनजाति हो। पूर्वी नेपालको पहाडी भेग, विशेषतः रोल्वालिङ हिमश्रृंखलाबाट दक्षिणतर्फ बग्ने सुनकोशी–तामाकोशी–लिखु नदी प्रणालिका…
कला र संस्कृति
सेल रोटी
सेल रोटी नेपालमा प्रचलित परम्परागत मिठाई हो, चामलपीठोको घोललाई घेराजस्तो गोलो बनाइ तातो घिउँ–तेलमा तारेर तयार गरिन्छ। यो विशेषतः तिहार, दशैं र अन्य चाडपर्वमा बनाइने परिकार हो, पूजामा प्रसाद र टाढा…
कला र संस्कृति
होली
होली वा फागु पूर्णिमा हिन्दू धर्मको प्रमुख रंगीन पर्व हो, जो प्रायः नेपाल र भारतमा फाल्गुण शुक्ल पूर्णिमाको दिन मनाइन्छ। वसन्त आगमनको सन्देश दिने यस चाडमा होलिका दहन, रङ र पानी छ्याप्ने खेल, गीत र…