होली

होली रंग, उमङ्ग र सामाजिक सद्भावका प्रतीकको रूपमा स्थापित हिन्दू धर्मको चाड हो। यो पर्व फाल्गुण शुक्ल पूर्णिमामा, मुख्यतः नेपाल र भारतमा, वसन्त आगमनको संकेतसहित मनाइन्छ। रङ, अबिर र रंगीन पानी छ्याप्दै मेलमिलाप र उत्सवको वातावरण सिर्जना गर्ने चलन यसको मूल विशेषता हो।

वसन्तपुरको चीर र दहन

उपत्यकामा पर्वको आरम्भ वसन्तपुर दरबार अगाडि विशेष ढङ्गले सजाइएको चीर ठड्याएपछि भएको ठहर्छ। यसका लागि भक्तपुरतर्फको बाँसघारीबाट बाँस, र गुह्येश्वरीस्थित रूखको हाँगा ल्याइने चलन उल्लेख गरिन्छ। हनुमानढोका दरबार परिसरमा चीर ठड्याइएपछि, सहभागीले अविर छ्यापेर उत्सव थाल्छन्, र टुँडिखेलमा लगेर चीर दहन गरी पर्व समापन मानिन्छ। सो अवसरमा स्थानीय समुदायसँगै औपचारिक सलामीजस्ता गतिविधि हुने, तथा केही समूह, जस्तै मारवाडी समुदाय, चीरको दर्शन र पूजा गर्न आउने उल्लेख पाइन्छ।

ठमेलको चकँ द्य जात्रा

ठमेलस्थित विक्रमशील महाविहारमा रहेको चकँ द्य (मानवरूप मूर्ति) लाई राति परिसर नजिकैको चौकमा परिक्रमा गराइन्छ। बाजागाजासहित नगर परिक्रमा गर्ने परम्परा वर्णित छ, जसमा प्राचीन ग्रन्थहरू बोकेर घुमाउने चलन पहिले प्रचलित रहे पनि, क्षति हुने चिन्ताले पछिल्ला वर्षहरूमा रोकिएको भनिन्छ। यस जात्रासँग बोधिसत्त्व मञ्जुश्री र ‘प्रज्ञापारमिता’ हस्तलिपिको पूजा परम्परा पनि जोडिएको विवरण दिइन्छ।

भक्तपुरको परम्परा

भक्तपुरमा चिर स्वायगू भनिने विधिबाट पर्वको सुरुआत मानिन्छ, जहाँ भीमसेनसँग सम्बन्धित काठको प्रतीकात्मक लिङ्ग र रातो कपडाको चिह्न घुमाइन्छ। व्यापारिक समृद्धिका कामना गर्दै घर पसल घुमाउने, स्पर्श गरी प्रणाम गर्ने, र गुठीमार्फत होलीका गीत गाउने प्रचलन छ। पूर्णिमाको बेलुका दत्तात्रय मन्दिर क्षेत्रमा विशेष पूजा, नगरपरिक्रमा र अन्ततः शुद्धीकरणपछि पर्व समापन गरिन्छ।

रङ र सांकेतिक अर्थ

रातो रङ साहस, सौभाग्य र धार्मिक पवित्रतासँग जोडिन्छ। हरियो जीवनशक्ति र प्रकृतिप्रेमसँग, पहेंलो भक्ति र धार्मिक आस्थासँग, नीलो सन्तुलन र शान्तिसँग सम्बद्ध ठानिन्छ। कालोलाई ईर्ष्या वा अनुदार भावनासँग र सेतोलाई शुद्धता र स्वच्छ प्रतीकसँग जोड्ने परम्परागत व्याख्या उल्लेखित छ।

अन्य देशहरूमा

यो पर्व विभिन्न मुलुकमा आ–आफ्नै नाम र शैलीमा देखापर्छ। उदाहरणका रूपमा इटालीमा ‘बोलियाकोनोन्स’ नामले, चीनतर्फ ‘च्वेज’ नामले मनाइन्छ भन्ने उल्लेख छ। अमेरिका, जापान, इजिप्ट, इन्डोनेसिया र थाइ–ल्यान्डमा पनि स्थानीय रूपमा रंगीन उत्सव र सांस्कृतिक प्रस्तुति देखिने भनाइ भेटिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “होली।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). होली. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%80

@misc{ne_290,
  title = {होली},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}