मगर जाति

मगर जाति नेपालको मध्यमाहुरी पहाडी भूभागमा व्यापक रूपमा स्थापित एक मूलबासी जनजाति हो। स्रोतहरूमा यिनीहरू प्रकृति आराधक परम्परासँग सम्बद्ध देखिन्छन्, र भाषागत तथा सांस्कृतिक बहुरूपता यसको पहिचानको मुख्य अंश हो। रुकुम, रोल्पा, पाल्पा, नवलपरासीको उत्तरी भेग, स्याङ्जा जस्ता जिल्लामा उल्लेख्य उपस्थिति रहेको छ, र इतिहासमा नेपाल एकीकरणका निर्णायक क्षणहरूमा सक्रिय योगदान गरिएको दाबी पाइन्छ।

बसोबास र जनसङ्ख्या

मगरहरूको बसोबास मुख्यतः नेपालको मध्यपश्चिम तथा पश्चिम पहाडी क्षेत्रका जिल्लाहरूमा केन्द्रित छ, जसमा रुकुम, रोल्पा, पाल्पा, नवलपरासीको उत्तर भाग र स्याङ्जा प्रमुख मानिन्छन्। थप रूपमा, विभिन्न सूचिहरूमा अन्य पहाडी, हिमाली र केही तराईका जिल्लासमेत उल्लेखित छन्। कतिपय दाबी अनुसार, हालका सातै प्रदेशका अधिकांश जिल्लामा उपस्थिति देखिन्छ, यद्यपि केही विवरणमा स्रोत खुलाइएको छैन।

जनगणनाका तथ्यांकअनुसार २०४८ को गणनामा करिब १३,३९,३०८ जनसंख्या दर्ता भएको र २०५८ मा १६,२२,४२१ पुगेको उल्लेख छ, जसमा समग्र जनसंख्यामा करिब ७.१४% भाग रहेको भनिन्छ। पछिल्लो २०७८ को गणना अनुसार करिब २०,१३,४९८ जनसंख्या र कुलको करिब ६.९% हिस्सा रहेको विवरण प्रस्तुत गरिएको छ।

भाषा, बोली र सांस्कृतिक भूभाग

मगर भाषाहरू भोट–बर्मेली समूहअन्तर्गत मानिन्छन्। कालीगण्डकी नदीका पूर्वभागमा प्रचलित ढुट बोली र पश्चिमतर्फको मगर खाम उल्लेख गरिन्छ; डोल्पाका मगरहरू काइके बोल्ने भनिन्छ। कतिपय स्रोतमा चार किसिम (ढुट, खाम, काइके र अर्को मतानुसार पोइके) को वर्गीकरण भेटिन्छ भने, अन्यत्र तीन उपसमूह मात्र उल्लेख छन्—यस विषयमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।

ऐतिहासिक सांस्कृतिक त्रिज्या रूपमा "बाह्र मगरात" (गण्डकीपूर्व) र "अठार मगरात" (गण्डकीपश्चिम) का नामले क्षेत्रीय पहिचान देखिन्छन्। यी क्षेत्रसँग सम्बन्धित सामाजिक संरचना र थर–उपथरको वितरणबारे परम्परागत मान्यताहरू उल्लेख पाइन्छन्।

सामाजिक संरचना र थर

थापा, राना, आले, पुन, रोका, घर्ती र बुढा मगर समुदायभित्र प्रचलित मुख्य थरहरू मानिन्छन्। प्रारम्भिक विवरणले १६५ भन्दा बढी उपथरको उपस्थिति जनाउँछ; अर्को अंशमा सात थरका १६५० भन्दा बढी उपथरहरू भएको भिन्न दाबी भेटिन्छ—यसमा पनि स्रोतहरूबीच असंगति छ। खस समुदायसँग केही थर (जस्तै थापा, राना, घर्ती, रोका, बुढाथोकी आदि) मिल्दाजुल्दा रहेको प्रसंगसमेत उल्लेखित छ।

धर्म र अनुष्ठान

स्रोतानुसार मगरहरू परम्परागत रूपमा प्रकृतिको आराधना गर्ने मान्यतासँग सम्बद्ध छन्। २०५८ को जनगणनामा झन्डै ७४.६०% ले हिन्दू धर्म र करिब २४.४७% ले बौद्ध धर्म अनुसरण गरेको विवरण दिइएको छ। दक्षिणतर्फका क्षेत्रमा हिन्दू परम्परासँग प्राकृत र बौद्ध अनुष्ठान मिसिएको चलनको दाबी पाइन्छ। परम्परागत धार्मिक–सामाजिक नेतृत्वमा धामी–झाँक्रीजस्ता मध्यस्थ र "भुषाल/वापा" भनिने पुरोहितको भूमिकाको उल्लेख छ।

कसैकसै स्रोतले मनकामना मन्दिर लगायत केही प्रतिष्ठित मन्दिरहरूमा मगर पुरोहित परम्पराको जोड बताउँछन्, र सन्त लखन थापा मगर तथा राम शाह सम्बन्धी आख्यान उल्लेख गर्छन्; यस्ता दाबीमध्ये कतिपयको स्रोत प्रस्ट छैन।

इतिहास र राजनीतिक भूमिका

नेपाल एकीकरणको सन्दर्भमा मगरहरूको सहभागिताबारे विस्तृत उल्लेख छ। लिम्बुवानसँगका लडाइँ र ठूला युद्ध मोर्चामा गोर्खाली सेना सँगै लडेको साहसिकताबारे विवरण पाइन्छ। स्थानीय सत्ता–संरचनामा बाह्र/अठार मगरातका शासक वंश, धर्मपरिवर्तन र उपाधिसम्बन्धी कथनहरू पनि भेटिन्छन्; तर यीमध्ये धेरै अंशका प्रमाणात्मक स्रोतहरू अस्पष्ट छन्।

भाषिक–सांस्कृतिक परम्परा, भेषभूषा र नृत्य

मगर महिलाले मखमली चोली, छिटका गुन्यु, पोते र परम्परागत गहना लगाउने र पुरुषले भोटो–कछाड, पटुकी, फेटा/टोपीजस्ता पोशाक धारण गर्ने चलनको उल्लेख छ। चाड–पर्वमा मिनाम ल्हेस, माघे सङ्क्रान्ति, चण्डी पूर्णिमा, भूमे/भूम्या, राके तिहार तथा चैते दशैंसँगै राष्ट्रिय पर्वहरू पनि मनाइन्छन्।

नृत्यमध्ये कौरा/कौराहा र हुर्रा विशेष चर्चित मानिन्छन्। कौरा नृतिको उद्गम पुरानो कालदेखि रहेको र कुनै समयमा गण्डकीतिर (उदाहरणका लागि रिसिङ्ग) बाट लोकप्रिय भएको भनाइ छ; स्थानीय भाषाबाट नाम अपभ्रंश भएको व्याख्या पाइन्छ। हुर्रा नृति धनकुटातिरबाट प्रसार भएको भनिन्छ र तिहारको अवसरमा सामूहिक रूपमा गोलो बनेर, मादल र झ्यालीको तालमा विभिन्न ‘कदम’ का चालसँग नाचिने विवरण भेटिन्छ। यी उद्गम–सम्बन्धी कथनमध्ये धेरैमा ठोस सन्दर्भ खुलेको छैन।

विवाह र पारिवारिक चलन

मगर समुदायभित्र प्रायः अन्तर्जातीय (समुदायभित्रै) वैवाहिक व्यवस्था उल्लेखित छ। मागी विवाहमा आमाको दिदीबहिनीपक्ष/मामाघरका सम्बन्धलाई प्राथमिक मान्ने प्रचलनको चर्चा छ; भागी विवाहमा आपसी सहमतिमा केटीलाई लिएर विवाह गर्ने र त्यसपछिका दिनमा इष्टमित्र उपस्थितिमा सगुन, रोटी, रक्सी, जाँड, दही लिएर केटीपक्षमा औपचारिकता पूरा गर्ने प्रचलन वर्णित छ।

घरेलु व्यवस्थापन र वैवाहिक कर्मकाण्डमा महिलाको निर्णायक संलग्नता बताइन्छ। कुनै प्रसङ्गमा दैलो लिपपोत, कुखुरा बलि जस्ता अनुष्ठानको उल्लेख छ, र सोधनी (गीनक्हे) जस्ता चरणहरू नपुरा भए कानुनी जटिलता आउन सक्ने भनाइसमेत स्रोतमा राखिएको छ।

नाम–उत्पत्ति सम्बन्धी आख्यान

केही विवेचनामा ‘मगर’ शब्द तिब्बती भाषाका तत्वबाट विकसित भएको, पुरानो अभिलेखमा ‘मग्वार’ जस्ता रूप भेटिने, अनि प्राकृत ध्वनि–परिवर्तन हुँदै वर्तमान रूप बनेको व्याख्या पाइन्छ। शासकीय वंश, उपाधि (सेन/सेङ, खान/खाङ) र धर्मपरिवर्तनसम्बन्धी कथनहरू पनि प्रस्तुत छन्; यद्यपि यी दाबीहरूको दस्तावेजी पुष्टि विषयमा स्रोतहरू एकरूप छैनन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मगर जाति।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मगर जाति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF

@misc{ne_337,
  title = {मगर जाति},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}