लाखे नाच

लाखे नाच नेवार समुदायले विशेष जात्रा वा पर्वको अवसरमा राक्षसी मुखुण्डो लगाएर प्रस्तुत गर्ने सांस्कृतिक नृत्य हो। यस नाचको प्रमुख प्रदर्शन गुँला पर्वमा उपत्यकाका थुप्रै ठाउँमा तथा इन्द्र जात्राका अवसरमा काठमाडौँमा देखिन्छ। भक्तपुर क्षेत्रमा यसका रूपान्तरहरू, विशेषतः नवदुर्गा सम्बन्धी प्रस्तुति, व्यापक छन्। बनेपा, धुलिखेल, पनौती, देवपत्तन लगायतका वस्ती र खोकनाको द्योपुखु जात्रामा पनि यस नाचको प्रचलन पाइन्छ।

उत्पत्ति र ऐतिहासिक सन्दर्भ

लाखे नाचको उद्गमबारे स्रोतहरूमा एउटै मत छैन। एक धारणा अनुसार हरिसिंहदेवले सिम्रौनगढबाट तलेजु भवानीलाई उपत्यकामा ल्याउँदा लाखे पनि भित्रिएको भनिन्छ। अर्को तर्कले नुवाकोटबाट आएका ठकुरी शासकसँगै यो परम्परा उपत्यकामा प्रवेश गर्‍यो भन्छ। नेपाल भाषा वंशावलीको उल्लेखमा राजा गुणकामदेवले यस नाचको चलन सुरु गराएको बताइन्छ। यद्यपि, राजा प्रताप मल्लका पालादेखि मुकुट पहिरिएर लाखे नाचिएको उल्लेख पाइन्छ।

धार्मिक आख्यान र अनुष्ठान

यस नाचको कथामा कंस, कृष्ण र पुतनाको प्रसङ्ग जोडिएको छ। कथित रूपमा, कृष्णमाथि आक्रमण गर्न पठाइएकी पुतनाको विनाश होस् भन्ने भाव व्यक्त गर्न कलाकारहरू राक्षसी रूप धारण गर्छन्। पुतनाको विनाशको कामना प्रारम्भ गर्ने समयलाई नाग पञ्चमीसँग जोडिन्छ, र समापनमा ऋषि पञ्चमीका दिन बन्दुक पड्काएर विर्सजन गर्ने चलन वर्णित छ। यसलाई अनिष्ट टार्ने र आत्माहरूबाट त्रास नहोस् भन्ने विश्वाससहित राततिर देखाउने पुरानो भनाइ पनि भेटिन्छ।

प्रदर्शनको समय र स्थान

लाखे नाच गुँला पर्वका क्रममा उपत्यकाभर देखिन्छ, र इन्द्र जात्रामा काठमाडौँका गल्लीदेखि खुला स्थलमा समेत प्रस्तुत गरिन्छ। भक्तपुर, बनेपा, धुलिखेल, पनौती र देवपत्तन जस्ता बस्तीहरूमा नवदुर्गा प्रसङ्गका साथ यस नाचको विशेष प्रचलन छ। कृष्णजन्माष्टमीदेखि ऋषि पञ्चमीबीच प्रदर्शन बढी हुने जनविश्वास पाइन्छ। यस अवधिमा अन्य समुदायका दर्शकदेखि विदेशी पर्यटकसम्मको भीड लाग्ने भनाइ छ।

वेषभूषा र रूपप्रतीक

लाखेको पहिचान राक्षसी मुखुण्डो (खप्पर) र घेरै रंगीन वेशले व्यक्त हुन्छ। कलाकारलाई कालिका देवीसँग सम्बद्ध पोशाक—फरिया र ब्लाउज—लगाइन्छ, र सिंगारसँगै मुखुण्डोले पूर्ण रूप दिन्छ। सहायक कलाकारका रूपमा केटाकेटीहरू स्याउलाका पोशाक, बाँदरको खप्पर र बोराको पुच्छर बोकी हिँड्छन्। प्रस्तुतिमा उनीहरू जिस्क्याउँदै लात्ती चलाउने जस्ता नाटकीय मुद्राले नाचलाई चर्को बनाउँछन्।

बाजागाजा र ताल

लाखे नाचको लय परम्परागत नेवारी बाजाले धानेको हुन्छ। धाः, भुस्याः, खिं, पछिमा, नायिखं र धिमेजस्ता तालवाद्य प्रमुख रूपमा बजाइन्छन्। कहिलेकाहीँ मादल र बाँसुरीको धुनमा समेत नाच समायोजित हुन्छ। ढोलक, ट्याम्को, सनाई र मजुराजस्ता वाद्यहरूले प्रवेश, उत्कर्ष र समापनका मुद्रालाई सघाउँछन्।

कलात्मक संरचना र सामाजिक व्यङ्ग्य

स्थानीय लोकभाका, चालचलन र भेषभूषाको पुनर्संयोजनमार्फत लाखे नाचले अनेक जात्राका तत्त्व देखाउँछ। कहिलेकाहीँ रोपाइँ, घोडे जात्रा र गाई जात्राजस्ता लोकपर्वका प्रसङ्गहरूलाई नाटकीय रूपान्तरण गरेर प्रस्तुत गरिन्छ। यसै क्रममा समाजमा देखिने विकृतिमाथि कटाक्ष गर्ने, हास्य र रोमान्च मिसिएको शैलीमार्फत मनोरञ्जन दिने उद्देश्य स्पष्ट देखिन्छ।

संरक्षण र वर्तमान अवस्था

नेवार बस्तीहरूमा लाखे नाचको परम्परा अझै जीवित छ, तर कतिपय ठाउँमा पतनको चिन्ता व्यक्त गरिन्छ। मुखुण्डो निर्माणदेखि नाचको आरम्भसम्म गर्नुपर्ने पूजापाठको अभ्यास नयाँ पुस्तामा क्षीण हुँदै गएको उल्लेख पाइन्छ। यसैबीच, भक्तपुर र वरपरका बस्तीहरूमा निरन्तर प्रस्तुति हुँदै आएकोले सांस्कृतिक स्मृति र सामुदायिक सहभागिताले नाचलाई टिकाइरहेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “लाखे नाच।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%87_%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). लाखे नाच. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%87_%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A

@misc{ne_320,
  title = {लाखे नाच},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%87_%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}