गाईजात्रा

गाईजात्रा (नेवारी: सापारु) नेपालमा दिवङ्गतको स्मरण, सार्वजनिक मानवीय सहानुभूति र हास्य–व्यङ्ग्यको अभिव्यक्ति मिसिएको मौलिक पर्व मानिन्छ। यसको उद्गम नेवार समुदायसँग जोडिन्छ, तर यसको प्रचलन काठमाडौँ उपत्यका बाहिरका थुप्रै सहरसम्म फैलिएको पाइन्छ। सहभागीहरू गाईको प्रतिरूप बनाएर टोल–टोल घुम्ने, भजन–कीर्तन गर्ने र समाजका विकृतिमाथि कटाक्ष प्रस्तुत गर्ने कार्य यसै दिन केन्द्रित रहन्छ।

नाम र परिभाषा

यस जात्रालाई नेवारी भाषामा ‘सापारु’ भनिन्छ, जहाँ ‘सा’ ले गाई र ‘पारु’ ले प्रतिपदालाई जनाउँछ भन्ने बोध गराइन्छ। मानिसहरू गाईको प्रतीकात्मक रूप धारण गरी नगर–परिक्रमा गर्ने चलन भएकाले नै ‘गाईजात्रा’ नाम प्रचलित भएको बताइन्छ। दिवङ्गत आफन्तको स्मरण, आत्माको शान्ति र सामूहिक सहभाव यसको मूल आशयमा पर्दछन्।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

जनश्रुति अनुसार मध्ययुगीन कालमा राजा प्रताप मल्ल ले पुत्रवियोगको पीडामा परेकी रानीलाई समाजले पनि यस्तै दुःख भोग्दछ भन्ने प्रस्ट्याउन, प्रजा हुँदै दिवङ्गतको नाममा सहर–परिक्रमा निकाल्न निर्देशन दिए। त्यसले मात्र शोक हलुका नहुँदा, प्रहसन र व्यङ्ग्यात्मक प्रस्तुति पनि गर्न आदेश दिएको विश्वास गरिन्छ। सो परम्परामा हनुमानढोकास्थित राजप्रासादतर्फको मार्ग समावेश गर्ने चलन आज पनि निरन्तर रहेकामा जनविश्वास जोडिन्छ।

मनाइने समय र स्थान

नेपाल संवत् अनुसार गुंलागाः पारु, अथवा भाद्र शुक्ल प्रतिपदा—अर्थात् जनैपूर्णिमाको भोलिपल्ट—यो पर्व मनाइने उल्लेख पाइन्छ। भक्तपुरमा भने श्रावण शुक्ल प्रतिपदादेखि आठ दिन अविराम गतिविधि चल्ने भनाइ छ। काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर मात्र होइन, बनेपा, धुलिखेल, त्रिशूली, दोलखा, खोटाङ, भोजपुर, चैनपुर, इलाम, धरान, विराटनगर, वीरगन्ज, हेटौँडा र पोखरा लगायतका स्थानमा पनि यसको उपस्थिति देखिन्छ।

अनुष्ठान र प्रक्रियाहरू

नेवार समुदायले पितृ–स्मरणका लागि सहर–परिक्रमा निकाल्छ, जहाँ सहभागीकृत समूहले गाईको प्रतीक सजाएर अघि बढ्छन्। पद्यानुसार ग्रन्थहरू—पद्मपुराण र गरुड पुराण—मा यस पर्वसँग सम्बन्धित मुक्तिपथको धारणा उल्लेखित छ; यमलोकको ढोका खुल्ने र वैतरणी पार हुन गाईको सहारा मिल्ने विश्वास गरिन्छ। सोही अवसरमा श्रद्धालुहरूले दूध, रोटी, फलफूल, चिउरा, दही तथा अन्न–द्रव्य प्रदान गर्ने प्रचलन रहँदै आएको बताइन्छ।

व्यङ्ग्य र सार्वजनिक अभिव्यक्ति

गाईजात्रालाई सामाजिक विसङ्गति र कुरीतिमाथि टिप्पणी गर्ने दिवसका रूपमा पनि हेरिन्छ। सडक–प्रहसन, व्यङ्ग्यात्मक नाच–नाटक र हास्य प्रस्तुतिहरू आम रूपमा देखिने गर्छन्। पत्रपत्रिकाले समेत त्यही प्रसङ्ग समेटेर विशेषांक ल्याउने प्रवृत्ति बढेको उल्लेख पाइन्छ।

भक्तपुरको सापारु (घिन्ताङ्घिसि)

भक्तपुरको सापारु घिन्ताङ्घिसि नामले समेत चिनिन्छ र यसले अलग रौनक देखाउँछ। उमेर नपुगेका दिवङ्गतका सन्दर्भमा ‘साँचा’ (डोको) लाई गाईको रूपमा सजाइन्छ, भने वयस्कका लागि ‘ताहामच्चा’ चारवटा बाँस जोडेर बनाइन्छ। पुरोहितले घरको मूलढोकामा विधि गरी त्यसलाई नगर–परिक्रमा गराइन्छ, र सांगीतिक बाजा—खिङ, धिमे, तं, भुस्याः—सहित टोल–टोल प्रदक्षिणा हुन्छ।

घिन्ताङ्घिसि नाचमा दुई–दुई जोडीले लठ्ठी ठोक्काउँदै ताल मिलाउँछन्, र एक जना दुई लठ्ठी जुधाएर नाच्ने प्रस्तुति ‘बाँदर नाच’ नामले परिचित छ। यहाँ तलेजु भवानीको ताहामच्चाबाट सापारु आरम्भ भई, बेलुकीतिर भैरव र भद्रकालीका ताहामच्चा भित्रिएपछि समापन हुने भनिन्छ। जिल्ला भित्रकै ठिमी क्षेत्रमा राँको बाल्ने परम्परा उल्लेख गरिएको छ।

अन्य शहरका झलक

काठमाडौँबाहिरका स्थानमा पनि सापारुको भिन्न–भिन्न विशेषता देखिन्छ। पाटनतर्फ सत्ययुगसँग सम्बन्धित धान–चामलको नमुना प्रदर्शन र काठमाडौँको ठमेल क्षेत्रमा सुन–चाँदी अक्षरमा लेखिएका पुस्तकमाथि अवलोकनका चलन उल्लेखित छन्। कतिपय ठाउँमा रामायणका करूण रसका गीतहरू गाइएर दिवङ्गतको स्मरण गरिन्छ भन्ने बताइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गाईजात्रा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%88%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गाईजात्रा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%88%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE

@misc{ne_296,
  title = {गाईजात्रा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%88%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}