लोसार

लोसार वर्ष परिवर्तनको अवसरमा मनाइने पर्व हो, जसको भाषिक अर्थमा “लो” वर्ष र “सार” नयाँ जनाउँछ। नेपालमा यो पर्वका चार संस्करण—तोद् लोसार, सोनाम लोसार, ग्याल्पो लोसार र तमु ल्होसार—प्रचलनमा छन्। अलग–अलग पात्रो र महिना अपनाए पनि, घर–आँगन सफा गर्ने, सामूहिक मिलन, विशिष्ट परिकार, प्रार्थना र जयध्वनि गर्नेजस्ता विधि साझा रूपमा अवलम्बन गरिन्छ।

व्याख्या र प्रकार

लोसारलाई नयाँ सुरुवातको प्रतीक मानिन्छ र हिमाली सांस्कृतिक परम्पराका अनेक समूहमा यसको महत्त्व छ। नेपालभित्र तोद्, सोनाम र ग्याल्पो लोसारहरू मञ्जुश्रीसँग जोडिने भोट पात्रोअनुसार चक्रबद्ध हुन्छन्, भने तमु ल्होसारले समुदाय–विशेष पात्रोलाई आधार मान्छ। मनाउने समुदाय, तिथिको छनोट र नामकरण फरक भए पनि धार्मिक अनुष्ठान, पारिवारिक जमघट र शुभकामना आदान–प्रदान साझा तत्त्वहरू हुन्।

तोद् लोसार

तोद् लोसार मञ्जुश्री अथवा भोट पात्रोको एघारौँ महिनाको पहिलो तिथिदेखि आरम्भ मानिन्छ। मौसम फेरिने, दिन बिस्तारै लामो हुने र वनस्पति पलाउन थाल्ने चक्रसँग यसको समय जोडिन्छ। नेपालमा यो पर्व गुरुङ समुदाय र हुम्ला–जुम्ला क्षेत्रका कतिपय समुदायले मनाउने प्रचलनमा छ।

सोनाम लोसार

सोनाम लोसार तोद् लोसारपछिको एक महिनामा, भोट पात्रोको बाह्रौँ महिनाको प्रतिपदाबाट सुरु हुन्छ। खेतीपाती आरम्भसँग मेल खाने भएकाले कृषकहरूका लागि उपयुक्त समयका रूपमा यसलाई अपनाइएको बताइन्छ। इतिहासमा आठौँ शताब्दीमा भोट देशका धर्मराजा ठिसोङ देउचेनले कृषकको समयानुकूल चाड व्यवस्थापन गरेको परम्परा उल्लेख पाइन्छ। नेपालमा तामाङ र ह्योल्मो समुदायले यसलाई प्रमुख चाडका रूपमा मनाउँछन्।

ग्याल्पो लोसार

ग्याल्पो लोसार नयाँ वर्षको पहिलो महिनाको प्रतिपदादेखि सुरु हुने भोट पात्रोको वर्षारम्भ हो। यसलाई राजकीय स्वरूपमा मनाइने भएकाले “ग्याल्पो” नाम प्रचलित भएको बताइन्छ। स्रोतहरूमा यारलुङ्ग वंशको उदयसँग गाँसिएर १२७ ईसा पूर्व समयदेखि उत्सवको रूपलिइएको उल्लेख भेटिन्छ। अहिले पनि मङ्गोल परम्परा अनुसार “होर्दा” महिनाको प्रतिपदामा यो पर्व मनाइने प्रचलन रहेको भनिन्छ। भोटका विभिन्न प्रान्तका साथै नेपालका शेर्पा लगायतका समुदायमा यसको व्यापकता देखिन्छ।

तमु ल्होसार

तमु ल्होसार गुरुङ (तमू) समुदायको महान चाड हो, जसलाई समुदायको नयाँ वर्षको रूपमा मानिन्छ। यो पर्व विक्रम सम्वत पात्रोअनुसार पौष महिनाको १५ गते मनाइन्छ र गुरुङ समुदायको भित्तेपात्रोमा नयाँ वर्षको संकेत मानिन्छ। प्राचीन “तमु प्यो” परम्परा अनुसार सोही दिन प्रथम महापुरुषको उत्पत्ति भएको धारणा रहेको बताइन्छ।

अनुष्ठान र तयारी

भोट पात्रोको बाह्रौँ महिनाको कृष्णपक्ष चतुर्दशी (ङिशुगु) का दिन घर–आँगन सफा गरिन्छ र सन्ध्यामा परिवार एकत्रित हुन्छ। सो अवसरमा नौ प्रकारका गेडागुडी मिसाएर पकाइएको गुथुक (थुक्पा) अर्थात् क्वाँटी खाने चलन छ। पीठोका साना डल्लाभित्र खुर्सानी, कोइला, घिउ, नुन, कागज आदि राखेर सबैले भाग लिने गरी बाँडिन्छ, र त्यसको अर्थ निकाल्दै हाँसो–ठट्टासहित समय बिताइन्छ। सफाइबाट निस्केको फोहोर राति नै बहिस्कारको प्रतीकका रूपमा बाहिर फालिन्छ।

गोन्पा तथा सार्वजनिक स्थलमा सामूहिक गुथुक कार्यक्रम राखी धर्मगुरुबाट पुराना ग्रहदशा शान्त होओस् भन्ने कामना गरिन्छ। त्यसपछिको औँसी अघिल्ला तयारीसँग जोडिन्छ—घर भित्र–बाहिर सजावट, भित्तामा अष्टमंगल तथा स्वस्तिकका चिह्न, पाहुनाका लागि रोटी (खाप्से) र विभिन्न मिठाई तथा गेडागुडीको व्यवस्था, र “छेमार” जस्ता पीठोपरिकार तयार पारिन्छ।

नयाँ वर्षको दिन र त्यसपछिका क्रिया

प्रतिपदाको विहान धाराबाट पानी लिएर देवतामा शुद्ध जल, धूप र दीप अर्पण गरिन्छ। त्यसपछि छेमार र खाप्से सेयर गरिन्छ, घर वरपर पञ्चरंगी ध्वजापताका फहराइन्छ, र “किकी सो सो ल्हा ग्यलो” भनी जयघोष गर्दै सेतो पीठो आकाशतर्फ उडाइन्छ। कुलदेवतामा “साङ सेरक्येम” पूजा गरी आफ्ना धर्मगुरु, अभिभावक र नजिकका गोन्पा–चैत्यमा पुगेर आशीर्वाद लिने परम्परा छ; यस दिनलाई “लामा लोसार” पनि भनिन्छ।

दोस्रो दिन सार्वजनिक थलो वा गोन्पामा भेला भई “टासी देलेग” भन्दै शुभकामना आदान–प्रदान गरिन्छ, परम्परागत भेषभूषा र परिकारसँगै। मान्यजन भेटघाट हुने यो दिन “ग्याल्पो” अर्थात् राजाको लोसारका रूपमा चिनिन्छ। तेस्रो दिन गोन्पा वा बौद्ध तीर्थमा ध्वजापताका लगाइँदै जयघोष र सातु छर्ने चलन छ; यसलाई “छ्योक्योङ” अर्थात् धर्मपालाको लोसार भनिन्छ।

पूर्णिमासम्म आफन्त र मित्र–परिवारबीच आउजाउ जारी रहन्छ। सो अवधिमा, मङ्गोल महिनाको प्रथम महिनाको प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म बुद्धसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण तिथि पर्ने भएकाले, बौद्ध अनुयायीहरूका लागि यो महीना विशेष मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “लोसार।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). लोसार. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0

@misc{ne_292,
  title = {लोसार},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}