बौद्धनाथ

बौद्धनाथ काठमाडौँ उपत्यकाको पूर्व भागमा अवस्थित भव्य स्तूप र महत्त्वपूर्ण बौद्ध तीर्थ हो। यसलाई नेपालको सबैभन्दा ठूलो गोलाकार संरचनायुक्त स्तूपका रूपमा मानिन्छ। सन् १९७९ मा युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भइसकेपछि यस स्थलको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्त्व अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा स्थापित भएको छ। स्वयम्भूनाथ सँगै यो स्थल काठमाडौँ र नेपाल भ्रमण गर्ने पर्यटकहरूका लागि अत्यन्त आकर्षक गन्तव्य हो।

नाम र व्युत्पत्ति

तिब्बती परम्परामा बौद्धनाथलाई “ज्यरुङ खशोर” (བྱ་རུང་ཁ་ཤོར།) भनेर उल्लेख गरिन्छ। तिब्बती बोलीमा “ज्यरुङ” ले ‘गर्न उपयुक्त’ भन्ने ध्वनि दिन्छ भने “खशोर” को अर्थ ‘बचन चिप्लिनु’ भन्ने हुन्छ। पौराणिक व्याख्या अनुसार स्तूप निर्माणका लागि मागिएको जमिनबारे राज्याधिकारबाट ‘काम थालनी गर’ भन्ने वचन अप्रत्याशित रूपमा निस्किएपछि चैत्यको नाम यही पदावलीबाट प्रचलनमा आएको भनाइ पाइन्छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

तिब्बती र ञिङ्मा परम्पराका ग्रन्थहरूमा बौद्धनाथबारे धेरै विवरण पाइन्छ। बौद्धनाथ दक्षिणतर्फबाट भएका मुगल साम्राज्य का आक्रमणपश्चात १४औं शताब्दीतिर बनेको भनाइ प्रचलित छ; यद्यपि यसका सम्बन्धमा धेरै आख्यानात्मक कथनहरू पनि विद्यमान छन्। सन् १९५९ मा तिब्बत मा भएको राजनीतिक घटनाक्रमपछि ठूलो सङ्ख्यामा आएका तिब्बती शरणार्थी नेपाल पुगेपछि बौद्धनाथ तिब्बती बौद्ध धर्म को महत्त्वपूर्ण केन्द्रको रूपमा स्थापित भयो। सन् १९५१ मा नेपाल भाषाको पहिलो मासिक ‘थोँकन्हॅ’ को आवरणमा बौद्धनाथको काठछाप चित्र प्रकाशन हुनु यस स्थलको समकालीन दस्तावेजी सन्दर्भ मानिन्छ।

पौराणिक आख्यान

प्रचलित कथनअनुसार बोधिसत्त्व अवलोकितेश्वर का दुई आँसुका थोपा प्रतिज्ञाबद्ध भई दिव्य लोकमा दुई पुत्रीको रूपमा जन्मिए। तिनमध्ये कान्छीले नियम विपरीत आचरण गरेपछि मनुष्यलोकमा पतन भई काश्यप बुद्धको शासनकालमा सामान्य कुलमा जन्मसम्भव भयो। उनी देछोग नामकी कुखुरा गोठालिनी थिइन्, जसले दीर्घ प्रयासपछि चार छोरासहित स्तूप निर्माण गर्ने संकल्प गरिन्।

निर्माण र प्रतिष्ठा

देछोग र उनका चार छोराले राजाबाट जग्गाको स्वीकृति लिएर चैत्यको काम सुरु गरे। निरन्तर श्रमपछि चार वर्षमा चौथो तहसम्म पुग्दा आमाको देहावसान भयो। कथा अनुसार सकुन र अद्भुत प्रकाश देखिए र आमाले समय-देवी प्रमोह नामक बुद्धमा अभिसम्बोधि प्राप्त गरिन्। त्यसपछि छोराहरूले कार्य निरन्तरता दिँदै सात वर्षमा स्तूप पूरा गरी काश्यप बुद्ध का शरीरधातु प्रतिष्ठित गरे। प्रतिष्ठाको बेला आकाशीय पुष्पवर्षा, बाजा र ज्योति देखिएको वर्णन पाइन्छ।

भविष्यवाणी र प्रणिधन

देछोगका चार छोराले भविष्यका कल्याणकार्यबारे ठूलो प्रणिधन गरे। कथानकअनुसार उत्तरका हिममण्डल क्षेत्रमा बौद्ध शासन स्थापनादेखि संघसंस्थापन, तान्त्रिक संरक्षण र आपसी सन्देशवाहकको रूपमै ती चार आकांक्षा सिद्ध हुने जनाइएको छ। यी आख्यानहरूले बादमा तिब्बती सांस्कृतिक इतिहासमा चर्चित व्यक्तित्वहरूद्वारा धर्मस्थापना र संरक्षण हुने परम्परागत व्याख्या सुदृढ भएको देखाउँछन्।

तिब्बती परम्परामा उल्लेख

तिब्बती ऐतिहासिक साहित्यले बौद्धनाथबारे प्रारम्भिक सङ्केत “खान्लोबछोस-सुम” भन्ने समूहसँग जोडेर दिन्छ, जसले शान्तरक्षित, पद्मसम्भव र ठ्रीस्रोङ देउचन लाई सूचित गर्छ। यिनका जीवनकथामा स्तूपको उल्लेख र संरक्षणसम्बन्धी भविष्यवाणीहरू उद्धृत गरिएको पाइन्छ। पश्चात् कालमा योल्मोवा शाक्य जङ्पो, योल्मोवा ट्रुलकु तन्जीन नोर्बु, सिल्नोन वाङ्ग्यल दोर्जे, कःथोग रिग्जिन छेवाङ नोर्बु र जेचुन शब्स्कर छोग्सड्रुग रङ्ड्रोल जस्ता साधुसन्तहरूलाई बौद्धनाथको संरक्षण र प्रतिष्ठा बढाउने व्यक्तित्वको रूपमा स्मरण गरिन्छ।

कुण्ड दर्शन मेला

बौद्धनाथ परिसरमा अवस्थित कुण्ड प्रत्येक १२ वर्षमा एकपटक दर्शनार्थ खुल्ने परम्परा छ। बौद्ध पात्रो अनुसार निर्दिष्ट वर्षमा प्रायः शेर्पा समुदायको महान् पर्व लोसार को समय यस मेला पर्दछ। भीड व्यवस्थापनका लागि बिहान ५ बजेदेखि साँझ ५ बजेसम्म प्रवेश खुला राखिन्छ। जनविश्वास अनुसार सो कुण्डको दर्शन तथा जलसेचनले पापक्षालन, रोग-व्याधिबाट मुक्ति र सत्कर्मप्रेरणा प्राप्त हुन्छ।

२०७२ भूकम्प र पुनर्निर्माण

२०१५ नेपाल भूकम्प (वि.सं. २०७२) ले बौद्धनाथ स्तूप क्षतिग्रस्त बनायो। त्यसपछि बौद्धनाथ क्षेत्र विकास समिति को संयोजन र पुरातत्व विभाग को प्राविधिक सहयोगमा भत्किएको भागको पुनर्निर्माण वि.सं. २०७२ मंसिरमा सुरु भई २०७३ कात्तिकमा सम्पन्न भयो। वैदिक पूजापछि आयोजित उद्घाटन समारोहमा बौद्धधर्मका रिम्पोछे, धर्मगुरु, कूटनीतिक प्रतिनिधि र उच्चपदस्थ अधिकारीहरू सहभागी थिए। समिति अनुसार सरकारी आर्थिक लगानी बिना स्थानीय समुदाय र बौद्ध संस्था-निकायको चन्दा तथा सहयोगबाट पुनर्निर्माण पूरा गरिएको थियो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बौद्धनाथ।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बौद्धनाथ. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5

@misc{ne_266,
  title = {बौद्धनाथ},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}