तामाङ जाति

तामाङ जाति नेपालको मध्यपहाडी भूभाग र पूर्वोत्तर भारतीय क्षेत्रका कतिपय भागमा ऐतिहासिक रूपले बसोबास गरेको मूलवासी समुदाय हो। मातृभाषा तामाङ भएकाले भाषिक पहिचान बलियो छ, र सो भाषा चिनी–तिब्बती परिवारभित्रको भोट–बर्मेली समूहमा समावेश मानिन्छ। वि.सं. २०७८ को गणनाअनुसार नेपालमा तामाङहरूको जनसंख्या १६,३९,०५० (५.६२%) रहेको देखिन्छ, र भारततर्फ सिक्किम, दार्जिलिङ र कालिम्पोङमा समेत ठूलो उपस्थिति छ। समुदायमा महायानी बौद्ध आस्था मूलधारमा रहेकाले धार्मिक–संस्कृतिक परम्पराहरू त्यसैका आधारमा विकसित छन्।

पहिचान, भाषा र नाम

‘तामाङ’ नामलाई जातीय पहिचान सूचक (एथ्नोनिम) का रूपमा लिइने प्रचलन छ। मानवसमूहको परिभाषामा प्रयोग हुने अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताहरू (जस्तै ILO १६९) अनुसार, पृथक भाषा, धर्म, लिपि र संस्कृतियुक्त समूहलाई अलग जाति/राष्ट्रको हैसियत दिइन्छ भन्ने व्याख्या स्रोतहरूमा भेटिन्छ। तामाङ समुदायमा १२ तामाङ र १४९ भन्दा बढी उपथर रहेको भनाइ पाइन्छ; दोङ, गोले, योञ्जन, बोम्जन, मोक्तान, स्याङतान, पाख्रिन, थोकर, घिसिङ, नेगी, लो, गोम्बो आदि थरहरू उदाहरणीय हुन्। ‘ताम्बा’ शब्द तामाङ समाजमा प्रतिष्ठित छ; यहाँ ‘ताम’ बोलिचालालाई जनाउँछ र ‘-बा’ कर्तालाई सूचित गर्ने प्रत्यय हो भन्ने व्याख्या गरिन्छ।

भौगोलिक वितरण

तामाङहरूको प्रमुख बसोबास काठमाडौँ उपत्यका आसपासका जिल्लामा सघन रूपमा देखिन्छ। विशेष गरी सिन्धुपाल्चोक, काभ्रेपलाञ्चोक, ललितपुर, सिन्धुली, दोलखा, रामेछाप, रसुवा, धादिङ र नुवाकोटमा परम्परागत वस्तीहरू रहेको वर्णन पाइन्छ। समयसँगै बसाइँसराइ बढ्दा नेपालका धेरै जिल्लासम्म उपस्थिति विस्तार भएको छ। भारततर्फ सिक्किम, दार्जिलिङ र कालिम्पोङमा ठूलो संख्यामा बसोबास छ, साथै असम, नागाल्याण्ड र अरुणाचल प्रदेशसम्म समुदाय फैलिएको उल्लेख छ; भूटानमा पनि उपस्थितिको सन्दर्भ भेटिन्छ। यी क्षेत्रीय सन्दर्भहरू भारत र हिमाली सीमाक्षेत्रसँगका सांस्कृतिक सम्पर्कसँग सम्बन्धित मानिन्छन्।

धर्म, परम्परा र पोशाक

तामाङहरू मूलतः बौद्ध धर्मका अनुयायी हुन्, र समुदायभित्र महायान धाराको मान्यता प्रबल छ। स्रोतहरूमा निङ्मा परम्पराप्रति झुकाव उल्लेखित छ, भने प्राचीन कालमा प्रकृति–पूजासँग सम्बन्धित आस्थाहरू पनि रहेकाले आचरण बहुरूप देखिन्छ। तिब्बतमै सातौँ शताब्दीपूर्व नै तामाङहरूले बौद्ध परम्परा अँगालेको भनाइ भेटिन्छ। धार्मिक गुरु (लामा) ले पहेंलो र रातो रङका चिवर धारण गर्ने प्रचलन छ, र सामान्य अनुयायीले मौलिक पोशाकलाई सम्मानपूर्वक अपनाउने चलन देखिन्छ।

जन्म संस्कार र दीक्षा

जन्मसँग सम्बन्धित विधिमा थाप्साङ (सुत्केरीपछिको अशुद्धी चोख्याउने प्रक्रिया) छुट्टै रूपमा मनाइन्छ। न्वारनलाई समुदायमा ‘मिन्दो’ भनिन्छ र लामाबाट तय गरिएको तिथिमा नामकरण गरिन्छ। अन्नप्राशन साधारणतः शिशु छ–नौ महिनाभित्र गरिन्छ, र ‘गुफा बस्ने’ विद्याकर्मसमेत संस्कारको रूपमा लिइन्छ। केशमुण्डन संस्कार ‘छेवार’ (टाप्चे) विशेष मानिन्छ; सामान्यतः छोरालाई ५–१५ वर्षबीच गरिने यो कर्ममा मावली पक्षको उपस्थितिलाई अनिवार्य ठानिन्छ, र लामा तथा ताम्बाको भूमिका औपचारिक हुन्छ।

विवाह परम्परा

तामाङ समुदायमा स्वाँगे परम्परासँग जोडिएको ‘ङारु’ नामको सामाजिक मापदण्ड महत्त्व राख्छ, जसअनुसार अत्यन्त नजिकका हड्डी–सम्बन्धित समूहभित्र वैवाहिक बन्धन निषेधित हुन्छ। विवाहका रूपहरूमा मागी, चोरी, प्रेम, जारी र विधवा विवाहका चलनहरू उल्लेख गरिन्छ। संस्कार सम्पन्न गर्न चाङ म्हाअीबा, चाङह्रीबा, पोङथान्बा, छिबाखिबा, स्ह्याल्गार र चारतामजस्ता विधि–कर्ताहरूको सहभागितामा रीतिथिति पूरा गरिन्छ। केही सन्दर्भमा मामाचेला वा फुपुचेलाबीचको वैवाहिक सम्बन्ध (नजिकका स्वाँगे बाहेक) मान्य हुने उल्लेख छ।

मृत्युसंस्कार र स्मरण

मृत्युपछि आफन्तले लामा बोलाई प्रार्थना, फोवा तथा धूप–दीपसहितको कृत्य आरम्भ गर्छन्। दाहसंस्कारपछि ४९ दिनसम्म पाँच प्रतिज्ञा (पञ्चशील) पालना गर्ने चलन छ। अन्तिम संस्कारको समष्टि ‘घेवा’ भनिन्छ, जसका एक दिने, एकराते र रंगे भन्ने प्रकार बताइएका छन्। मृतकको स्मरणार्थ चैत्य वा माने निर्माण गर्ने परम्परा छ, जसमा ‘ॐ मणि पद्मे हुं’ मन्त्र अंकित गरिने सन्दर्भ भेटिन्छ।

चाडपर्व र लोकवाजा

तामाङहरूको प्रमुख नयाँ वर्ष ‘ल्होछार’ हो, जसलाई समुदायले उच्च सांस्कृतिक अर्थसहित मनाउँछ। सिंगुन खास्योर ङ्या (तेमाल जात्रा), गोने ङ्या, दुगु ङ्या (बुद्ध जयन्ती), सोकराती ङ्या र बोइतापा ङ्यासँग सम्बन्धित उत्सवहरूको उल्लेख पाइन्छ। संगीत–नृत्यमा डम्फु प्रमुख वाद्य हो; साथै टुङ्ना, डोङमेन, ग्यालिङ, मुरली, डिल्बू, काङलिङ्, भाटेमादल, पली र पिहुङ जस्ता वाद्य प्रयोग गरिन्छ। गुम्बा संस्कारमा ग्यालिङ बजाइने परम्परा विशेष रूपमा देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “तामाङ जाति।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). तामाङ जाति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF

@misc{ne_336,
  title = {तामाङ जाति},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}