विसं २०७२ को महाभूकम्प

वि.सं. २०७२ को महाभूकम्प नेपालमा वैशाख १२ गते पूर्वाह्न आएको शक्तिशाली भूकम्प हो, जसले व्यापक भौतिक र मानवीय क्षति निम्त्यायो। केन्द्रविन्दु गोरखा जिल्लाको बार्पाकतर्फ पर्‍यो र कम्पन गहिराइ सतहभन्दा झन्डै १५ किमी थियो। सुरुको सरकारी विवरणमा हजारौँ मृत्यु दर्ता भए, र पछिल्ला दिनहरूमा आकडा क्रमशः बढ्दै गएको देखियो।

भूकम्पीय विशेषता र केन्द्रविन्दु

नेपाल प्रमाणिक समय अनुसार पूर्वाह्न ११:५६ तिर प्रमुख धक्का अनुभव गरिएको थियो। भूकम्पको परिमाण ७.८ रेक्टर मापन भयो, र केन्द्रविन्दु बार्पाकका पूर्व–दक्षिणपूर्व करिब ३४ किमी टाढा निर्धारण गरिएको थियो। विभिन्न निकायले परिमाणबारे फरक आकलन सार्वजनिक गरे, संयुक्त राज्य अमेरिकाको सर्वेक्षणले ७.५ भनेको र चिनियाँ सञ्जालले ८.१ मापन गरेको उल्लेख छ। तीव्र झट्का काठमाडौँ उपत्यकामा अत्यधिक महसुस भयो र कम्पनको तीव्रता उच्च श्रेणी नजिक पुगेको विवरण पाइन्छ।

पराकम्पहरू र दोस्रो ठूलो धक्का

मुख्य धक्का पछ्याउँदै केही मिनेटमै पराकम्पहरूको क्रम सुरु भयो, जसमा प्रारम्भिक ठूलो पराकम्प ६.६ रेक्टरको थियो। वैशाख १३ राति करिब १२:५४ तिर अर्को सबल झट्का महसुस भयो, जसको परिमाणबारे ६.७ र ६.९ बीच फरक विवरण भेटिन्छ, अर्थात् स्रोतहरूमा मतभेद छ। वैशाख २९ मा ७.३ रेक्टरको अर्को ठूलो भूकम्प आयो, जसको केन्द्र कोदारीतर्फ काठमाडौँ र सगरमाथाबीच, चिनियाँ सिमाना नजिक थियो। सो पराकम्पमा नेपालमा कम्तीमा १५३ मृत्यु, करिब २,५०० घाइते, र भारत, बङ्गलादेश तथा चीनमा पनि ज्यानहानि भएको उल्लेख छ। जेठ ११, २०७३ सम्म ४५९ पराकम्प दर्ता भए, जसमा ५.० वा त्यसभन्दा माथिका ५१ धक्का परेका थिए, र ४.० भन्दा तलका झन्डै २०,००० धक्का महसुस भएको थियो।

भौगोलिक र पर्वत क्षेत्रमा प्रभाव

भूकम्प लाग्दा सगरमाथा क्षेत्रमा सयौँ आरोही उपस्थित रहे, र कम्पनपछि हिमपहिरो खस्दा आधार शिविरमा ठूला क्षति भए। मृत्युबारे विवरण १७ देखि २२ बीच फरक देखिन्छ, त्यसैले स्रोतहरूमा मतभेद छ; ३७ भन्दा बढी घाइतेको समाचार आएको थियो। लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जभित्रको लाङटाङ उपत्यकामा समेत ठूलो हिमपहिरो गएर बस्तीहरू पुरिए, प्रारम्भिक रूपमा करिब २५० बेपत्ता भनिए पनि पछि ३२९ बेपत्ता उल्लेख भएको पाइन्छ। वैशाख २१ मा ५२ शव फेला परेको, सात जना विदेशी भएको सूचनासमेत दर्ता छ। पछिल्ला भू-प्राविधिक आकलनले उपत्यकामा पहिरोको चाप दीर्घकालीन रूपमा बढ्न सक्ने देखाएको छ।

मानवीय क्षति र विस्थापन

सुरुमा नेपाल सरकारले ५,१६२ ज्यानहानि सार्वजनिक गर्‍यो, तर समयसँगै संख्या बढ्दै गएर विभिन्न स्रोतमा ७,९४१ देखि ८,८०० नजिक तथा "नेपालमा >८,४८६" जस्ता विवरण भेटिन्छन्; यसैले कुल ज्यानहानिबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। घाइतेको संख्या १७,८६६ भन्दा बढी उल्लेख भएको छ, र करिब ३५ लाख मानिस घरबारविहीन बनेको विवरण दर्ता छ। १ जेठ २०७२ सम्म ६ हजारभन्दा बढीको उपचार भएको उल्लेख छ। ग्रामीण क्षेत्रका धेरै मानिस बाहिर काममा रहेका कारण केही ठाउँमा ज्यानहानि अपेक्षाकृत कम भएको निष्कर्ष राखिएको छ। सो समयमा करिब २० हजार विदेशी नागरिक नेपालमै रहेको अनुमान पनि भेटिन्छ।

सांस्कृतिक सम्पदा र संरचनागत क्षति

काठमाडौँ उपत्यकाका युनेस्को सूचीमा परेका स्थलहरूमा व्यापक क्षति भयो। काठमाडौँ दरबार क्षेत्र, पाटन दरबार क्षेत्र, भक्तपुर दरबार क्षेत्र र चाँगुनारायण मन्दिरका संरचना आंशिक वा पूर्ण रूपमा ढले। बौद्धनाथ स्तूप र स्वयम्भूनाथमा पनि क्षति दर्ता भयो। ६१.८८ मि. अग्लो धरहरा ढलेर ठूलो ज्यानहानि भयो, जसमा कम्तीमा १८० जनाको मृत्यु भएको उल्लेख छ। पशुपतिनाथ मन्दिरका केही भाग, रानीपोखरी र दरबार हाई स्कुलमा क्षति पुगेको थियो। उपत्यकाबाहिर मनकामना मन्दिर, गोरखा दरबार, पलाञ्चोक भगवती, रानीमहल, चुरियामाई, दोलखा भीमसेनस्थान र नुवाकोट दरबारमा समेत क्षति भएको तथ्याङ्क छ। शनिबार ख्रीष्टियानी प्रार्थना–सभाका कारण केही गिर्जाघर ढल्दा करिब ५०० मृत्यु भएको विवरण देखा पर्छ।

क्षेत्रीय अनुभूति र तरङ्गको दायरा

मुख्य धक्काका कम्पन छिमेकी भारतका बिहार, उत्तर प्रदेश, असम, पश्चिम बङ्गाल, सिक्किम, उत्तराखण्ड, ओडिसा, आन्ध्र प्रदेश, कर्नाटक र गुजरातसम्म महसुस गरियो, र दिल्ली तथा आसपासका क्षेत्रमा समेत कम्पन अनुभवियो। बङ्गलादेशको ढाकामा तीव्रता ४ नापिएको बताइयो। प्रभाव तिब्बत र चीनका काहीँ भागसम्म पुगेको तथा भुटान र पाकिस्तानमा हल्का कम्पन महसुस भएको विवरण छ।

उद्धार, यातायात र सामाजिक–आर्थिक असर

त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल प्रारम्भमा बन्द भयो र राहत उडानका लागि सीमित रूपमा सञ्चालनमा आयो; ठूलो विमानका उडान अस्थायी रोक्का गरिएको थियो। केही दिनपछि पश्चिमतर्फका उडान विस्तारै सामान्य बन्दै गए। कृषि चक्रमा ढिलाइका कारण बाली उत्पादन घट्ने चिन्ता व्यक्त गरियो। नेपाल एसियाकै कम विकसित मुलुकहरूमध्ये एक भएको र कुल ग्राहस्थ उत्पादन सन् २०१२ को आसपास १९.९२१ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको उल्लेख छ। भूकम्पअघिनै पूर्वाधारमा चाहिने लगानी सन् २०२० सम्म बढाउनुपर्ने एशियाली विकास बैंकको आकलन पनि उद्धृत छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “विसं २०७२ को महाभूकम्प”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/विसं_२०७२_को_महाभूकम्प (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). विसं २०७२ को महाभूकम्प. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/विसं_२०७२_को_महाभूकम्प

“विसं २०७२ को महाभूकम्प.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/विसं_२०७२_को_महाभूकम्प. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “विसं २०७२ को महाभूकम्प.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/विसं_२०७२_को_महाभूकम्प.

@misc{nepaliencyclopedia_421,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {विसं २०७२ को महाभूकम्प},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%82_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AD%E0%A5%A8_%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - विसं २०७२ को महाभूकम्प
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%82_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AD%E0%A5%A8_%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -