सुनुवार जाति

सुनुवार जाति किराँत समुदायभित्र पर्ने, आफ्नै भाषा, धर्मदर्शन र सांस्कृतिक परम्परासहितको जनसमुदाय हो। नेपालमा यो समूहलाई नेपाल सरकारले ५९ वटा आदिवासी जनजातिमध्ये सूचीकृत गरेको छ। सुनुवारहरूको प्रमुख बासस्थान पूर्वी पहाडका भूभागमा फैलिएको छ, जहाँ रोल्वालिङ हिमश्रृंखलाबाट दक्षिणतर्फ बग्ने सुनकोशी, तामाकोशी र लिखु नदी तथा तिनका सहायक धाराहरू खिम्ती र येलुङ वरपर बस्तीहरू रहेको उल्लेख छ। उनीहरूको मातृभाषा ‘कोइँच लोः’ हो, समुदायभित्र ‘कोइँच’ भनेर परस्पर सम्बोधन गर्ने चलन पाइन्छ, र समग्र जनसंख्या पछिल्लो गणनामा ५५,७१२ रहेकाले सङ्ख्यात्मक रूपमा सानो तर पहिचानमा स्पष्ट मानिन्छ।

भाषा र लिपि

सुनुवारहरूको मुख्य बोली ‘कोइँच लोः’ हो। समुदायका केही भागमा बाहिङ तथा अरू किराँती भाषासँग सम्पर्कजन्य प्रयोग देखिन्छ, साथै आम सञ्चारका लागि नेपाली भाषा पनि बोलिन्छ। लेखनका लागि ‘कोइचँ ब्लेअसो’ (जेतिचा ब्लेअसो, टिकामुलि लिपि) नामले चिनिने आफ्नै लिपिको चलन उल्लेखित छ, जसले भाषिक पहिचानलाई सम्बल पुर्‍याएको मानिन्छ।

भौगोलिक वितरण र बसोबास

सुनुवार बस्तीहरू पूर्वी नेपालको पहाडीय भेगमा सन्न्यासित रूपमा देखिन्छन्। सुनकोशी–तामाकोशी–लिखु जलाधार तथा सहायक धाराहरू खिम्ती र येलुङ (मोलुङ) नजिकका भूभागमा उनीहरूको परम्परागत आवतजावत र बसाइँको उल्लेख छ। ओखलढुंगाको खिजी चण्डेश्वरी क्षेत्र सुनुवार ऐतिहासिक सन्दर्भमा जोडिएको बताइन्छ, र यसै भूभागसँग सम्बन्धित कतिपय थर–गाउँ पहिचान समुदायमा प्रचलित छन्।

पहिचान, नाम र सामाजिक संरचना

यो समूह नेपाली भाषामा ‘सुनुवार’ वा ‘मुखिया’ नामले चिनिन्छ; समुदायभित्र ‘कोइँच’ सम्बोधन सामान्य छ। उपसमूह तथा थरको विविधता धेरै छ, जसको संख्या ७० भन्दा बढी भनिएको छ। थर–गाउँ सम्बन्धका केही उदाहरणमा खिजीका ‘कोर्मोचा’ र ‘मुलिचा’, भुजीका ‘भुजिचा’, प्रीति/प्रेत्तिका ‘प्रेत्तिचा’, कातीका ‘कातिचा’, र साप्प्राका ‘साप्प्रचा’ समावेश छन्। यी नामहरू स्थानीय इतिहास, वासस्थान र संस्कारसँग गाँसिएका रूपमा प्रचलित छन्।

धर्मदर्शन र सृष्टि–कथा

सुनुवारहरूको परम्परागत धर्मदर्शन ‘मुक्दुम’ हो। यस धारामा विश्व–उत्पत्तिसम्बन्धी कथा अनुसार प्रारम्भमा सबैतिर अन्धकार मात्र थियो र ‘इँगि’ नामक सर्वशक्तिमान सत्ता मात्र अस्तित्वमा थियो। इँगिबाट सोत्लुइत्लु र क्रमशः अन्य तत्त्वहरूको उद्गम भई, ऊर्जाबाट तातो महासागर बनेको, त्यसको गर्जनपछि बुबोरपेबोर र आकाश प्रकट भएको, अनि राँकोच (सूर्य) उदाएपछि पसिनाबाट धरतीको सृष्टि भएको भनिन्छ। पछि ‘साया/ताया’ दिव्य शक्तिको अवतरणसँगै हिमाल–पहाड–तराई, वनस्पति र जीवजन्तु जन्मे। मानव सृष्टिका लागि खरानी र सुली पानीमा मुछी कालिपिपि र कालिकिकी उत्पन्न भएको कथन प्रचलित छ, र त्यस कारण मानिसको देहमा खरानीको संकेत रहने मान्यता ब्याख्यायित गरिन्छ।

इतिहास–किम्बदन्ती र बसाइँ सराइ

समुदायको उत्पत्ति र बसाइँ सराइबारे किम्बदन्तीमा तिमरिजोङका मैदानी फाँटदेखि पाइतिप, जाउजिल, खायारपास हुँदै थारमालु–थारसिलु र त्यसपछि यारमालु (सिमाङगदा) सम्मको आवागमनको वर्णन पाइन्छ। लामो बसोबासपछि बाह्र गढी स्थापना गरी ढोल–झ्याम्टासहित देव–कुलपूजाको परम्परा बसेको र प्रकृति देवीबाट सुनको ढुङ्कुर प्राप्त भएको भनाइ छ। महामारी र आगलागीपछि समुदायका केही समूह पूर्वतर्फ सरेर सिलुखुलु, हालकाबु, फालेखाम—अर्थात् वराहक्षेत्र (त्रिवेणी) वरपर बसोबासमा पुगेको कथन छ।

उक्त कथामालामा जुमु नामका राजा, उनका दस छोराछोरी र उत्तर–पूर्वतर्फका यात्राहरूको प्रसङ्ग पनि आउँछ। कथाअनुसार जेठोले सुनकोशी किनार हुँदै भोटतिर लागेको, माइला पूर्व गएर लिम्बू समुदायसँग सम्बन्धित परम्परा बनेको, र ‘खिँचि’ वंशले लिखु किनार बसाएपछि ‘कोइँच/सुनुवार’ नाम प्रचलनमा आएको भनिन्छ। यस्ता प्रसङ्गहरू समुदायको मौखिक इतिहास र सांस्कृतिक स्मृतिका स्रोत हुन्।

चाडपर्व, नृत्य र खेल

सुनुवार संस्कृतिमा उधौली महत्वपूर्ण पर्व हो। यससँग सम्बद्ध ‘हाल्ली’ नामक खेल/नाच मंसिरको औँशीको रातदेखि सुरु भई पूर्णिमाभन्दा अघिसम्म खेलिने/नाचिने चलन बताइन्छ, र करिब पन्ध्र दिनभित्र उधौली मनाइन्छ। यस परम्परामा वर्षको सबैभन्दा अँध्यारो रातलाई उज्यालो र उल्लासले टार्ने, युवाशक्तिलाई सुदृढ राख्ने सांस्कृतिक अभिप्राय जोडिएको छ। ‘हाल+लि+आली’ मूलको पदावली समुदायको बोलीमा व्युत्पन्न मानिन्छ।

चण्डी नाच/चण्डी पूजा सुनुवारहरूको अर्को प्रमुख सांस्कृतिक गतिविधि हो। यसमा घर–घरमा ‘सूरो–गाशो’ पुर्‍याउँदै अन्नबालीको समृद्धिका कामना गरिन्छ; सहभागीहरूले जातीय पहिरन धारण गरी ढोल–झ्याम्टा बजाउँदै नाच्ने प्रचलन छ। प्रत्येक स्थानको ‘चण्डीथान’ थर–आधारित नामले चिनिने गरेको र कतिपय ठाउँमा ‘भाले’–‘पोथी’ विभाजन (जस्तै, कोर्मोचा भाले र मुलिचा पोथी) परम्परागत रूपमा चलिआएको उल्लेख छ। यस्तो नाच/पूजामा ‘नासो’ (पुजारी) र ‘डोले’ (ढोल बजाउने) भुमिका छुट्टिन्छन्। स्थानका उदाहरणमा खिजी, भुजी, प्रीति, काती, रगनी, सैपु, साप्प्रा, पोकली, रस्नाइलु र ललितपुर समावेश छन्।

संगीत र बाजा

सुनुवार सांगीतिक परम्परामा ढोल र झ्याम्टाका विभिन्न भेरियन्टसहित स्वदेशी बाजाहरूको चलन छ। प्रचलित उपकरणहरूमा गुँइदुवा (ढोल), बुक्थेल (झ्याम्टा), खर्ङा, टोहुङ, न्योहू, बि्रप्चरङ्गी र पुडिपु जस्ता नाम दिइएका छन्। ती बाजाहरू चण्डी नाच, हाल्ली जस्ता संस्कार–अनुष्ठान र सामुदायिक समारोहमा बजाइन्छन्।

पोसाक र अलङ्कार

पुरानो समयमा फूल, फल, चराको प्वाँख, दुम्सीका काँडा र बहुमूल्य ढुङ्गा जस्ता अलङ्कार प्रयोगको उल्लेख छ। अहिले महिलाले सुनका ढुग्री, मुन्द्री, पोते, बुलाकी, माडवाडी, चेप्टेसुन, बग्मुखे, चाँदीका चुरा र कली, नौ–गेँढी, गुन्युचोली, पटुका, पछ्यौरी, कुप्नी र जाली रुमाल लगाउने चलन छ। पुरुषले दौरा–सुरुवाल, भोटो र जाली रुमाल बढी प्रचलनमा राख्छन्। पहिलेदेखि कपडा आफैं बुनेर धारण गर्ने परम्पराको पनि स्मरण गरिन्छ।

वैवाहिक परम्परा

समुदायमा वैवाहिक रीति विविध छन्। राजी विवाह (स्वतन्त्र सहमतिको) र मागी विवाह अहिले पनि मानिन्छन्; यिनसँगै भागी विवाह प्रचलित छ। अघिल्ला समयका परम्परामा चोरी विवाह (तानी) को चलनसमेत उल्लेख गरिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सुनुवार जाति।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सुनुवार जाति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF

@misc{ne_352,
  title = {सुनुवार जाति},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}