मारुनी नाच

मारुनी नाच नेपालको एक महत्त्वपूर्ण लोकनृत्य परम्परा हो। यसमा दाह्री–जुँघा नआएका युवालाई महिलाको पहिरन, गहना र सिङ्गार लगाएर “मारुनी” बनाइन्छ र उनीहरूलाई मादलको तालसँग मिलाएर नचाइन्छ। आरम्भमा यो अभ्यास मगर समुदायको सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा वर्णन गरिन्छ, तर समयसँगै अन्य जाति र क्षेत्रमा पनि स्वीकृत भएको पाइन्छ। यस नाचका गीत र नाट्यांशहरू मुख्यतः रामायण, महाभारत र कृष्ण सम्बन्धी आख्यानहरूबाट लिइन्छन्।

समय, पर्व र अनुष्ठान

मारुनीको मुख्य प्रस्तुति प्रायः दशैं र तिहार जस्ता चाडपर्वमा हुन्छ। कतिपय ठाउँमा नाच सुरु गर्ने दिनलाई “नाच बाँध्ने” भनिन्छ, जुन केही समुदायमा तीजतिर प्रारम्भ गरिन्छ भने केहीमा दशैंको कालरात्री वा फूलपातीको सन्दर्भमा पूजापाठसहित आरम्भ हुन्छ। चाडबाड सकिएपछि विशेष विधिबाट “नाच फुकाउने” गरिन्छ, र त्यसपछि देउसी–भैलोका गतिविधी रोकिन्छन्। केही स्थानमा धान संकलन सकिएपछि मात्र नाच समापन गर्ने चलन पनि उल्लेखित छ।

समूह संरचना र प्रमुख पात्र

यो नृत्य समूहगत शैलीमा प्रस्तुत हुन्छ। सामान्यतः दुई वा तीन जना “मादले” (मादल बजाउने), उस्तै संख्याका “मारुनी” र एक “पुरसिङ्गे/पुच्छुङ्गे” साथमा गायकहरूको ठूलो टोली बस्छ। गायकधिरुको पंक्तिमा एकजना “गुरु” वा “रौरा” हुन्छ, जसले गीतको लय, ताल र क्रमबद्धता सम्हाल्छ र नाचको सम्पूर्ण ज्ञान राख्छ। गुरु अनुपस्थित भए नाचै सञ्चालन नहुने मान्यता छ, र गुरुको परम्परागत सरोकार अनुसार ताल–लय र गीतको चयनमा भिन्नता देखिन्छ।

ठोकन राख्ने विधि

नाच सुरु र अन्त्य दुवै अवस्थामा “ठोकन राख्ने” नामक विशेष ताल राखिन्छ। यस क्रममा कम्तीमा दुई मादले उभिएर केही मिनेटसम्म कहिले छिटो–ढिलो, कहिले ठूलो–सानो आवाजमा ताल बजाउँछन्। यो बेला न त गीत गाइन्छ, न त नाचिन्छ। कतिपयमा यसै समयमा देवता चढेर काँप्ने घटना देखिने जनविश्वास छ, र ठोकनकै माध्यमबाट तिनलाई शान्त पार्ने विधि अपनाइन्छ। दैनिक प्रस्तुति सकिँदा ठोकन राखी मारुनीका पहिरन उतार्ने चलन छ, तर अन्तिम “फुकुवा”को दिन यस्तो हुँदैन।

गीत, लय र भाषिक रूप

मारुनीमा प्रयुक्त गीतहरू बहुधा पौराणिक आख्यानमा आधारित हुन्छन्। कार्यक्रमको आरम्भ “देवी बाँध्ने” जस्ता प्रार्थनामूलक गीतले हुन्छ, जसले बाँकी गीतका लागि “ढोका खोल्ने” अर्थ बोक्छ। “देवी बाँध्ने” शृङ्खला ३३ चरणमा परेको भनिन्छ र करिब ५० मिनेट लम्बिने गर्दछ। यसपछि झुमरी ढाँचाको “बाधैला” जस्ता पदहरू नाचिएर बाँकी प्रस्तुतिहरू अघि बढ्छन्। बीचबीचमा “ख्याली”, “मझौटे”, “टप्पा” र समय कटाउन “डाँडी गीत” पनि समेटिन्छन्। भाषिक रूपमा नेपाली र भोजपुरीका शब्द–लय मिसिएका उदाहरणहरू भेटिन्छन्, र स्थानानुसार शब्दचयन तथा लयमा भिन्नता देखिन्छ।

प्रस्तुति र अभिनय

मारुनीले महिलाको भेषमा मादलेको तालसँग मिलाएर अगाडि–पछाडि नाच्ने र भावप्रदर्शन गर्ने गर्छन्। “पुरसिङ्गे/पुच्छुङ्गे”ले मारुनीकै चाल–ढाल पूरा गर्नुपर्छ र आवश्यक परे पालैपालो बदलिन सक्छन्। लाखे नामक पात्र मुखौटा र परालले सज्जित हुन्छ, हातमा बाङ्गो लौरो बोकेर व्यंग्यात्मक अभिनय र मनोरञ्जन गराउँछ, र दर्शकसँग ससाना दान माग्ने परम्परा पनि छ। कतैकतै लाखे र मारुनीलाई दैवी जोडीका रूपमा उद्धृत गरिन्छ, र धेरै जिस्काए “भैरव” वा “हनुमान” चढ्ने विश्वास पनि सुनिन्छ। लाखेलाई “गुरु महाराज” भनेर सम्बोधन गर्ने र हिन्दी भाषामा संवाद गर्ने चलन वर्णित छ।

चाडपर्वीय परम्परा र निषेध

यो नाचलाई जत्रतत्र प्रस्तुत गरिनु उचित नठान्ने धारणा पाइन्छ। दशैंको अवधिमा विशेष पूजा गरेर नाच बाँधिन्छ, र तिहारका बेला देउसी–भैलोसँगै घुमफिर प्रस्तुति हुन्छ। पर्व समापनपछि “फुकुवा” गरी वाद्य, पहिरन, लाखेको मुखौटा र लौरोजस्ता सामग्री मन्दिरमा सुरक्षित राखिन्छन्। अर्को वर्ष नाच बाँध्दासम्म गुरुको मादलको ताल अनुष्ठानबाहिर सुन्नु अशुभ मानिन्छ भन्ने जनविश्वास उद्धृत छ।

अवस्था र संरक्षण

मारुनी नाच बुढापाकाको कण्ठमा बाँधिएको परम्परा भएकाले नयाँ पुस्ताले सिक्न हिच्किचाएको उल्लेख छ। कतिपय समुदायमा यो विधा हराइसकेको र कतिपयमा सङ्कटग्रस्त अवस्थामा रहेको भनिन्छ। संरक्षणका लागि पाल्पा, पर्वत, डडेल्धुरा, म्याग्दी, कास्की र बागलुङ जस्ता जिल्लाका केही स्थानीय समूदाय सक्रिय भएको जानकारी पाइन्छ। वार्षिक रूपमा करिब तीन महिनातिर मात्र चयनित दिनमा नाचिने भएकाले पनि ज्ञान–सिपको निरन्तरता चुनौतीपूर्ण बनेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मारुनी नाच।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मारुनी नाच. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A

@misc{ne_319,
  title = {मारुनी नाच},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}