अनन्त चतुर्दशी

अनन्त चतुर्दशी भाद्र महिनाको शुक्ल पक्षको चतुर्दशी तिथिमा पर्ने प्रमुख वैदिक व्रत हो, जसमा भगवान् अनन्तका रूपमा विष्णुको पूजन गरिन्छ। यसै अवसरसँग समायोजन हुँदै कर्णालीदेखि उपत्यकासम्मका कतिपय शहरहरूमा इन्द्रको आराधना र परम्परागत इन्द्रजात्रा पनि प्रचलित छ। काठमाडौँका दरबार क्षेत्रमा हनुमानढोकाअगाडि इन्द्रध्वजसहितको लिङ्गो उठाइएपछि जात्रा सुरु भई आठ दिनसम्म चल्ने विवरण पाइन्छ।

तिथि र परिभाषा

भाद्र महिनाको चतुर्दशी शुक्ल तिथिलाई यस पर्वको मूल दिन मानिन्छ। सो दिन भगवान् अनन्तको पूजा, व्रत र अनन्तसूत्र धारण गर्ने परम्परा व्यापक छ। व्रतको नाम स्वयं अनन्त, अर्थात् अन्तहीन परम तत्त्वप्रति श्रद्धा र भक्ति समर्पण गर्ने सङ्केतका रूपमा बुझिन्छ।

इन्द्रजात्रासँगको समयानुक्रमिक सम्बन्ध

काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर, धूलिखेल र दोलखा जस्ता स्थानहरूमा चतुर्दशीको दिन इन्द्रको आराधनासहित इन्द्रजात्रा मनाइने भनाइ छ। अर्को विवरणअनुसार भाद्र शुक्ल द्वादशीका दिन हनुमानढोका अगाडि इन्द्रध्वजसहितको लिङ्गो धार्मिक विधिले उठाएपछि जात्रा सुरु हुन्छ र आठ दिनसम्म नाचगान, रथयात्रा तथा देवपूजासँग चल्छ। स्रोतहरूमा आरम्भ-तिथिको व्याख्या फरक–फरक भेटिने हुँदा समय-निर्धारणबारे मतभेद रहेको देखिन्छ। लिङ्गो उठाउने क्रियालाई ‘इन्द्रध्वजोत्थान’ भनी पनि चिनिन्छ।

दार्शनिक अभिप्राय

यो व्रतले सृष्टिका कर्ता, धर्ता र संहर्ता निरगुण तत्त्वप्रति एकाग्र भक्ति अर्पण गर्ने सन्देश दिन्छ। उपासकले लौकिक चिन्ताभन्दा मनलाई हटाई ईश्वरस्मरण र वैदिक मन्त्रोच्चारणमार्फत आराधनामा तल्लीन रहने चलन छ। उक्त दिन श्रद्धालुले स्मृतितन्तुका रूपमा अनन्तसूत्र बाँधेर व्रत-प्रतिबद्धता प्रकट गर्छन्।

अनुष्ठान र विधि

व्रत गर्ने व्यक्ति बिहान स्नानादि नित्यकर्मपछि कलश स्थापना गरी पूजन आरम्भ गर्छ। कलशमाथि थाली राखी अष्टदल कमलको आकृति बनाइन्छ र त्यसको केन्द्रमा कुशबाट निर्मित अनन्त-रूपको प्रतिमा स्थापित गरिन्छ। काँचो धागोलाई कुङ्कुम, केसरी वा बेसारले रङ्ग्याई चौध गाँठा लगाएर अनन्तसूत्र तयार पारिन्छ र ‘ॐ अनन्ताय नम:’ मन्त्र उच्चारणसहित षोडशोपचारले पूजन हुन्छ।

धागो कपास, रेशमी वा कुशबाट बनाइने गरेको उल्लेख छ। पुरुषले दाहिने र स्त्रीले देब्रे हातमा बाँध्ने परम्परा छ; कहिलेकाहीँ पाखुरामा वा गलामा धारण गर्नेसमेत चलेको छ। व्रत नदीकिनार जस्तो पुण्यस्थलमा गर्नु उत्तम मानिने कथन संगत छ। अनुष्ठानपछि भगवान् हरिका कथाहरू श्रवण गर्ने, तथा व्रतकर्ता ‘अलिनो’ भोजन ग्रहण गर्ने चलन समेटिएको छ।

पूजामा एक पाथी चामलको पिठोबाट बनेका रोटी नैवेद्य अर्पण गरिन्छ; त्यसको आधा अंश ब्राह्मणलाई दान र बाँकी स्वयं उपभोग गर्ने विधान उल्लेखित छ। चौध गाँठा अनन्तसूत्रले हरिद्वारा उत्पन्न १४ लोकहरूको सङ्केत गर्दछ भन्ने व्याख्या परम्परामा पाइन्छ।

पौराणिक आख्यान र महत्त्व

महाराज युधिष्ठिरले जुवामा हारेर पाण्डवहरू वनवासमा हुँदा श्रीकृष्णले यस व्रतलाई ग्रहण गर्न सल्लाह दिएको कथन भेटिन्छ। धर्मराजले दाजुभाइ र द्रौपदीसहित व्रत गरेपछि कष्ट हटेको र पछि महाभारतमा विजयी भई दीर्घकाल शासन गरेको विवरण जोडिन्छ।

अर्को कथामा ब्राह्मण सुमन्तकी छोरी सुशीलाको विवाह ऋषि कौण्डिन्यसँग भएपछि सुशीलाले अनन्तव्रत गरेकी र घरमा ऐश्वर्य बढेको बताइन्छ। पछि ऋषिले अनन्तसूत्र अपमानित गरी जलाएपछि सम्पत्ति नाश भएको र तत्पश्चात् पश्चात्तापसहित अनन्तव्रतलाई निरन्तरता दिएपछि अवस्था फेरि सुधारिएको वर्णन पाइन्छ। यी आख्यानहरूलाई अग्नि पुराण र अन्य ग्रन्थपरम्पराले व्रतको महिमा उदाहरणस्वरूप अघि सारेका छन्।

तिथि–निर्णय र परम्परागत दृष्टि

व्रत-पालनसम्बन्धी विधि र काल निर्धारणका सन्दर्भमा विद्वान् मतभिन्नता दर्साइन्छ। केही परम्परामा सूर्योदयबाट गणना गरी प्रातःकालका तीन मुहूर्तभित्र व्रत आरम्भ उत्तम मानिएको छ, भने अर्को परम्पराले ‘उदय तिथि’लाई प्रमुख मानेर मध्यान्हसम्म चतुर्दशी रहँदा अझ अनुकूल ठान्छ। ‘चौध वर्ष’सम्म निरन्तर व्रत लिँदा उच्च लोक-प्राप्ति हुने महिमा पनि सुनिन्थ्यो।

व्यक्तिगत प्रकृति र सामूहिकता

अनन्तव्रत मूलतः व्यक्तिगत रूपमा गरिने पूजा हो, सामूहिक धूमधामभन्दा निजी आस्थामा केन्द्रित देखिन्छ। तथापि उपत्यकाका सांस्कृतिक क्षेत्रमा यही कालखण्डमा इन्द्रपूजा र इन्द्रजात्राको सामुदायिक उत्सव पनि समवर्ती रूपमा प्रचलित छ। यसले सो दिनको धार्मिक–सांस्कृतिक परिदृश्यलाई द्वैध—वैयक्तिक व्रत र सामुदायिक जात्रा—रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “अनन्त चतुर्दशी”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/अनन्त_चतुर्दशी (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). अनन्त चतुर्दशी [Anant Chaturdashi]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/अनन्त_चतुर्दशी

“अनन्त चतुर्दशी [Anant Chaturdashi].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/अनन्त_चतुर्दशी. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “अनन्त चतुर्दशी [Anant Chaturdashi].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/अनन्त_चतुर्दशी.

@misc{nepaliencyclopedia_507,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {अनन्त चतुर्दशी [Anant Chaturdashi]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A5%80},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - अनन्त चतुर्दशी [Anant Chaturdashi]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A5%80
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -