धर्म र दर्शन
किराँत धर्म
किराँत धर्म किराँत समुदायहरूको आस्था र व्यवहारको समष्टि हो, जसको मूल आधार मुन्धुम मानिन्छ। यसले ब्रह्माण्डदृष्टि, सामाजिक नियम, जीवन–चक्रका संस्कार र उपचारसम्मलाई समेट्छ। मुन्धुम मौखिक थुन्ग्सप र…
धर्म
“धर्म” ट्याग भएका २७ लेख
धर्म र दर्शन
कृष्ण मन्दिर
ललितपुरको पाटन दरबार क्षेत्रमा रहेको कृष्ण मन्दिर सत्रौँ शताब्दीमा राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले निर्माण गराएको, शिखर शैली अपनाएको प्रमुख देवालय हो। ढुङ्गाबाट उठाइएको र २१ गजुरयुक्त यो संरचना नेपालमा उक्त…
धर्म र दर्शन
खुकुरी
नेपालका विभिन्न समुदायमा खुकुरीलाई कुलदेवतासँग जोडिएको पवित्र धारिलो वस्तु मानिन्छ। यससँग सम्बन्धित पूजा, आचार–निषेध र प्रतीकात्मक संरचनाले धार्मिक–सांस्कृतिक अर्थ दिन्छ; साथै यो नेपालको प्रतिनिधि…
भूगोल र स्थान
गुह्येश्वरी
गुह्येश्वरी काठमाडौँ उपत्यकामा, बागमती नदीको दक्षिणी किनारमा अवस्थित प्रसिद्ध हिन्दू तीर्थ र शक्तिपीठ हो। यहाँ मूर्तिबिनाको गर्भगृहमा जलमग्न कुण्डलाई चाँदीको कलशले आवृत गरिने र त्यही प्रतीकलाई देवीका…
धर्म र दर्शन
गोसाइँकुण्ड
नेपाली हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित गोसाइँकुण्ड रसुवा जिल्लाको ४,३८० मिटरको उचाइमा रहेको पवित्र ताल हो। यसका वरिपरि रहेका करिब १०८ कुण्डसहितको ताल–परिसर १,०३० हेक्टरमा फैलिएको छ। मुख्य कुण्डलाई शिवकुण्ड…
धर्म र दर्शन
गौतम बुद्ध
गौतम बुद्ध बौद्ध धर्मका प्रणेता तथा हाम्रो कल्पका एक सम्यक सम्बुद्ध मानिन्छन्। सिद्धार्थ गौतमका रूपमा लुम्बिनी, नेपालमा जन्मिएका उनले मध्यम मार्ग अवलम्बन गरेर बोधगयामा सम्यक सम्बोधि प्राप्त गरे र…
धर्म र दर्शन
चाँगुनारायण मन्दिर
भक्तपुरस्थित चाँगुनारायण मन्दिर काठमाडौँ उपत्यकाका प्राचीन मन्दिरमध्ये अति पुरानो मानिने, ऐतिहासिक र कलात्मक महत्त्व बोकेको तीर्थस्थल हो। युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सन् १९७९ मा सूचीकृत यो स्थल…
भूगोल र स्थान
छठ
छठ नेपाल र भारतका उत्तरी भागमा प्रचलित हिन्दू पर्व हो, जसमा षष्ठी भगवती र सूर्यको आराधना गरिन्छ। व्रतालुहरूले चार दिनसम्म कडाइका साथ अनुष्ठान पालना गरी परिवारको कल्याण, सन्तानसुख र मनोकामना पूरा हुने…
धर्म र दर्शन
दक्षिणकाली मन्दिर
दक्षिणकाली मन्दिर काठमाडौँको दक्षिणतर्फ करिब १७ किमी दूरीमा, फर्पिङको केन्द्र नजिक अवस्थित देवी कालीलाई समर्पित प्रमुख मन्दिर हो। राजा प्रताप मल्लद्वारा निर्माण गरिएको यो दोभानस्थित तीर्थस्थल…
धर्म र दर्शन
नमोबुद्ध
नमोबुद्ध काभ्रेपलाञ्चोकको सिमलचौर श्यामपाटी गा.वि.स.भित्र अवस्थित, इतिहासमा परिचित र प्रतिष्ठित एउटा बौद्ध स्तूप हो। तिब्बती बौद्ध समुदायले विशेष मान्यता दिने तीन महान् चैत्यमध्ये यो एक मानिन्छ, अन्य…
धर्म र दर्शन
नेपालमा धर्म
नेपालमा धर्म भन्नाले देशभित्र अवस्थित आस्था र अभ्यासहरूको समष्टि बुझिन्छ। नेपालको संवैधानिक व्यवस्था धर्मनिरपेक्षतामा स्थापित छ। प्रचलित आस्थामा हिन्दु धर्म र बौद्ध धर्म अग्रस्थानमा छन्—२०११ मा…
प्रकृति र वातावरण
पशुपतिनाथ मन्दिर
पशुपतिनाथ मन्दिर काठमाडौँ जिल्लामा, बागमती नदी किनार स्थित प्रमुख हिन्दू तीर्थ हो। काठमाडौँ महानगरपालिका–८ भित्र फैलिएको यस क्षेत्र करिब २४० हेक्टरको धार्मिक–सांस्कृतिक संकुल हो। सन् १९७९ मा युनेस्को…
धर्म र दर्शन
पाँचतले मन्दिर
पाँचतले मन्दिर भनेर चिनिने न्यातपोल मन्दिर भक्तपुरको टौमडी क्षेत्रमा अवस्थित, पाँच तल्लायुक्त र नेपाली शैलीको सबैभन्दा अग्लो मन्दिर मानिन्छ। यसको निर्माण मल्लकालीन राजा भुपतिन्द्र मल्लले १८औँ…
धर्म र दर्शन
बुद्ध पूर्णिमा
बुद्ध पूर्णिमा बौद्ध परम्पराको प्रमुख पर्व हो, जुन वैशाख शुक्ल पूर्णिमामा मनाइन्छ। यस दिन गौतम बुद्धको जन्म, ज्ञानप्राप्ति र महापरिनिर्वाण एउटै तिथिमा परेका स्मरणमा नेपालसहित विश्वका बौद्धहरू यसलाई…
भूगोल र स्थान
बैतडी जिल्ला
बैतडी जिल्ला नेपालका सुदूरपश्चिम प्रदेशको पहाडी भागमा पर्ने प्रशासनिक एकाइ हो। यसको क्षेत्रफलबारे स्रोतहरूमा फरक देखिन्छ, र वि.सं. २०६८ को जनगणनाअनुसार जनसङ्ख्या २,५०,८९८ थियो। पश्चिमतर्फ महाकाली…
धर्म र दर्शन
बोन धर्म
बोन धर्म तिब्बतको प्राचीन पारम्परिक आस्था–परम्परा हो, जसको उपस्थिति बौद्ध धर्मभन्दा पहिले नै तिब्बती संस्कृतिमा देखिन्छ। केही इतिहासकारले यसलाई तिब्बती साम्राज्यअघि रहेको शङ्शुङ राज्यसँग जोड्छन् र…
धर्म र दर्शन
बौद्ध धर्म
बौद्ध धर्म शाक्यमुनि गौतम बुद्ध र उनका अनुयायीहरूको शिक्षामा स्थापित प्राचीन धर्मीय–दार्शनिक परम्परा हो। परम्परागत मान्यताअनुसार बुद्ध वर्तमान कल्पका चौथो सम्यक सम्बुद्ध हुन्। उनले इसा पूर्व…
समाज र जीवनशैली
ब्राह्मण
ब्राह्मण हिन्दू सामाजिक संरचनामा प्रमुख वर्णको नाम हो, जसको अर्थ ब्राह्मण ग्रन्थका सन्दर्भ र ब्रह्मको ज्ञाता भन्ने दार्शनिक परिभाषासम्म फैलिन्छ। वैदिक परम्परा, यज्ञ-आनुष्ठान र शिक्षा–अध्यापनसँग यसको…
धर्म र दर्शन
मनकामना मन्दिर
मनकामना मन्दिर गोरखा जिल्लाको दक्षिणपूर्व भूभागस्थित एक प्रतिष्ठित देवीस्थान हो, जहाँ मनोकामना पूरा गर्ने भगवतीको आराधना हुन्छ। परम्पराअनुसार अर्घा–खांची–धुर्कोटका मेघासी शाहवंश र गोर्खा दरबारका…
इतिहास
माघे सङ्क्रान्ति
माघे सङ्क्रान्ति नेपालभर मनाइने प्रमुख चाड हो, जसलाई मकर सङ्क्रान्ति वा माघी पनि भनिन्छ। यो माघ १ गते पर्ने र सूर्य धनुबाट मकर राशिमा जाणे कालसँग सम्बन्धित पर्व मानिन्छ। यस दिन नदी–घाटमा स्नान,…
जीवनी
मानदेव
लिच्छवीकालीन शासक मानदेवको शासन नेपालका प्राचीन घटनाक्रमलाई प्रमाणमा उभ्याउने मोड मानिन्छ। उनको समयका शिलालेखहरूले विवरण व्यवस्थित बनेकाले समग्र कालखण्ड स्पष्ट देखिन्छ। सम्वत् ३८६–४१३ (ई.स. ४६४–५०५)…
समाज र जीवनशैली
मुसलमान
मुसलमान भन्नाले इस्लाम धर्ममा धार्मिक आस्था राख्ने व्यक्तिलाई जनाइन्छ। यस पहिचानको सैद्धान्तिक आधार इस्लामको धार्मिक ग्रन्थ कुरआन हो। उपलब्ध स्रोतले यही परिधि स्पष्ट गर्दछ र मुसलमानको अर्थ तथा…
धर्म र दर्शन
रातो मच्छिन्द्रनाथ
रातो मच्छिन्द्रनाथ काठमाडौँ उपत्यकामा वर्षा र सहकालका आराध्य देवता मानिन्छन्। अन्नको संरक्षण, लोककल्याण र समृद्धिसँग सम्बन्धित देवता भनेर चिनिने उहाँलाई लोकेश्वर तथा बुंगद्य नामले पनि पुकारिन्छ।…
भूगोल र स्थान
लुम्बिनी
लुम्बिनी नेपालस्थित गौतम बुद्धको जन्मस्थलका रूपमा चिनिएको लुम्बिनी उपवन क्षेत्र हो, जसलाई आजको लुम्बिनी अञ्चलको रूपन्देही जिल्ला भित्र राखिन्छ भन्ने विवरण पाइन्छ। इ.पू. २४९ मा सम्राट अशोकले तीर्थ…
धर्म र दर्शन
स्वयम्भूनाथ
स्वयम्भूनाथ, स्वयम्भू महाचैत्यका नामले चिनिने, काठमाडौँ उपत्यकाको पश्चिम भागमा अवस्थित एक प्रतिष्ठित बौद्ध स्तूप हो। यसको धार्मिक प्रतिष्ठा बौद्ध धर्म मात्र नभई हिन्दू धर्ममा पनि महत्त्वपूर्ण…
धर्म र दर्शन
हलेसी महादेव
हलेसी महादेव खोटाङ जिल्लाको दुर्छिम–छापडाँडाको पूर्वतर्फ, हलेसी तुवाचुङ नगरपालिकाको वडा नं ७ महादेवस्थान गाउँमा रहेको त्रिधार्मिक तीर्थ हो। समुद्री सतहबाट ४,७३६ फिटको उचाइमा बसेको यस स्थललाई हिन्दू,…
धर्म र दर्शन
हिन्दु धर्म
हिन्दु धर्म भारतीय उपमहाद्वीपबाट विकसित व्यापक धार्मिक परम्परा हो, जसलाई सनातन धर्म पनि भनिन्छ। यसले विविध दर्शन, अनुष्ठान र जीवनपद्धतिहरू समेट्छ; वेद–उपनिषद् देखि रामायण, महाभारत र श्रीमद्भगवद गीता…