बैतडी जिल्ला नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा अवस्थित, पहाडी भूभागमा पर्ने एक जिल्ला हो। वि.सं. २०६८ को जनगणनाका आधारमा यहाँ २,५०,८९८ बासिन्दा रहेका थिए। यस जिल्लाको पश्चिम सिमाना महाकाली नदीबाट विभाजित छ, जसपारि भारतको उत्तराखण्ड राज्यको पिथौरागढ जिल्ला पर्दछ। बैतडीलाई नेपालका अमर शहीद दशरथ चन्दको जन्मभूमि मानिन्छ।
भूगोल र सिमाना
बैतडी पहाड, खोँच र बेँसीले बनेको भूरूप सहितको पहाडी जिल्ला हो। यसको पश्चिम भागमा महाकाली नदीले सीमा बनाउँछ र नदीपारि उत्तराखण्डको पिथौरागढ जिल्ला पर्छ। उत्तरतर्फ दार्चुला जिल्ला, पूर्वतर्फ बझाङ जिल्ला र डोटी जिल्ला, तथा दक्षिणतर्फ डडेल्धुरा जिल्ला सिमाना छन्। भौगोलिक अवस्थाले भारतसँगको सीमावर्ती जिल्लाको हैसियत दिन्छ।
क्षेत्रफल र जनसङ्ख्या
बैतडीको क्षेत्रफलबारे उपलब्ध स्रोतहरू एउटै छैनन्। कतिपय अभिलेखमा १५१९ किमि² उल्लेख गरिएको छ भने अन्यत्र १४५१.१३ किमि² तथा कुल देशीय क्षेत्रफलको ०.६८ प्रतिशत भएको भनिएको छ। वि.सं. २०६८ को गणनाअनुसार यहाँ २,५०,८९८ जनसंख्या थियो। यसपछि वि.सं. २०७८ का तथ्याङ्कसमेत उल्लेखित छन्, तर ती स्थानीय तहगत तालिकामा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ।
नामाकरण र धार्मिक सन्दर्भ
स्थानीय परम्परा र किम्वदन्तीअनुसार ‘बैतडी’ नाम जोडिएको पहाडी वायुप्रवाहसँग सम्बन्धित छ। एक व्युत्पत्तिमा, हाल ‘ग्वाल्लेक केदार’ भनिने पहाड विगतमा ‘वायोत्तड’ भनेर चिनिन्थ्यो, कडा हावा लाग्ने अर्थका संस्कृत पदावलीबाट विकसित हुँदै अपभ्रंशमा ‘बैतडी’ बनेको भनाइ छ। अर्को धारणा अनुसार ‘वायावड’ नामक हावायुक्त पहाडलाई संस्कृतमा ‘वैतड’ जस्तो उच्चारणबाट चलनमा आएर जिल्लाको नाम बनेको बताइन्छ।
जिल्लाको वरिपरि चार केदार देवस्थल रहेको परम्परागत उल्लेख भेटिन्छ— दक्षिणमा ग्वाल्लेक केदार, पूर्वमा रौलाकेदार, उत्तरमा देउलेक केदार र पश्चिममा ध्वज केदार। यी आराध्य रूपहरू शिवसँग सम्बन्धित मानिन्छन्, र हिन्दू धर्मका ग्रन्थीय परिप्रेक्ष्यमा पवित्र तीर्थस्थलको रूपमा वर्णन पाइने भनाइ छ। चारै केदारको यात्रा ‘चारधाम’को तुलनामा राख्ने जनश्रुति स्थानीय रूपमा प्रचलित छ।
प्रशासनिक संरचना
ऐतिहासिकरूपमा बैतडी पुराना प्रशासनिक तहमा ५६ गाविस र २ नगरपालिका भएको वर्णन भेटिन्छ। अर्को स्रोतका अनुसार हाल जिल्लाभित्र १० स्थानीय तह छन्— चार नगरपालिका र छ वटा गाउँपालिका। यी स्थानीय तहहरू यसप्रकार छन्: दशरथचन्द नगरपालिका (केन्द्र: खलङ्गा), पाटन नगरपालिका (केन्द्र: पाटन), मेलौली नगरपालिका (केन्द्र: मेलौली), पुर्चौडी नगरपालिका (केन्द्र: हाट); तथा डिलासैनी गाउँपालिका (केन्द्र: डिलासैनी), दोगडाकेदार गाउँपालिका (केन्द्र: देउलेक), पञ्चेश्वर गाउँपालिका (केन्द्र: आमचौरा), शिवनाथ गाउँपालिका (केन्द्र: सुल्लेखान), सिगास गाउँपालिका (केन्द्र: गर्जे) र सुर्नया गाउँपालिका (केन्द्र: रौलेश्वर)।
स्थानीय तहको सङ्ख्या र नगरपालिकाको संख्या सम्बन्धी विवरणमा स्रोतहरूबीच अन्तर छ; कतिपय उल्लेखले बैतडीमा दुई मात्र नगरपालिका रहेको भन्छन्, भने अन्य विस्तृत तालिकामा चार नगरपालिका सूचीकृत छन्। सोही तालिकामा प्रत्येक स्थानीय तहका वडा संख्या, क्षेत्रफल, जनघनत्व र वि.सं. २०७८ को जनसङ्ख्या पनि दिइएको छ।
इतिहास
बैतडी क्षेत्र बाइसे–चौबिसे कालमा डोटी जिल्ला क्षेत्रअन्तर्गत पर्ने ऐतिहासिक सीमाभित्र रहेको उल्लेख पाइन्छ। यस सन्दर्भमा स्थानीय सत्ताको संरचना र सांस्कृतिक जमातहरू पहाडी जनजीवनसँग गाँसिएका थिए भन्ने ठहरिन्छ। प्रशासनिक पुनर्संरचनापछि हालको स्थानीय तह संरचना बनेको विवरणसँगै, अघिल्लो गाविस र नगरपालिका संरचनाको पछिल्ला रूपान्तरण पनि दस्तावेजित छन्।
सांस्कृतिक र सामाजिक सन्दर्भ
धार्मिक स्थलहरूको उपस्थिति र केदार परम्परासँग जोडिएका तीर्थस्थलहरू बैतडीको सांस्कृतिक पहिचानको महत्त्वपूर्ण अंश मानिन्छन्। स्थानीय जनविश्वासअनुसार यी देवस्थलहरूमा नित्य पूजापाठ र मेला-समारोह सञ्चालन हुने बताइन्छ। दशरथ चन्दजस्ता ऐतिहासिक व्यक्तित्वको सम्बन्धले पनि जिल्ला राष्ट्रिय राजनीतिक स्मृतिसँग जोडिन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “बैतडी जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q28076
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९६/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बैतडी जिल्ला”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बैतडी_जिल्ला (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). बैतडी जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बैतडी_जिल्ला
“बैतडी जिल्ला.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बैतडी_जिल्ला. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “बैतडी जिल्ला.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बैतडी_जिल्ला.
@misc{nepaliencyclopedia_97,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {बैतडी जिल्ला},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - बैतडी जिल्ला T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बैतडी_जिल्ला · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
